વિજ્ઞાન અને જીવવિજ્ઞાન (Biology) નો સૌથી મોટો, સૌથી કન્ફ્યુઝિંગ પણ પરીક્ષામાં સૌથી વધુ માર્ક્સ અપાવતો ટોપિક એટલે “માનવ રોગો અને તેના કારકો (Human Diseases and Pathogens)”!
ધોરણ 8 થી 12 (ખાસ કરીને 12 સાયન્સના ‘માનવ સ્વાસ્થ્ય અને રોગો’ ચેપ્ટર) માંથી LRD અને PSI ના પેપરમાં

🦠 ભાગ ૧: રોગોનું સંપૂર્ણ પોસ્ટમોર્ટમ (ધોરણ 8 થી 12 લેવલ)
રોગો ફેલાવનાર સૂક્ષ્મજીવોને રોગકારકો (Pathogens) કહેવાય છે.

તેને મુખ્ય 4 ભાગમાં વહેંચાય છે: બેક્ટેરિયા, વાયરસ, પ્રજીવ અને ફૂગ.
૧. મચ્છર અને માખીથી ફેલાતા રોગો (Vector-Borne Diseases)
આ સૌથી વધુ પૂછાતો ટોપિક છે!

• મેલેરિયા (Malaria): પ્લાઝમોડિયમ (Plasmodium) નામના ‘પ્રજીવ’ (Protozoa) થી થાય છે. તેનો ફેલાવો માદા એનોફિલિસ (Female Anopheles) મચ્છર કરે છે. (આ શોધ રોનાલ્ડ રોસે કરી હતી).
• ડેન્ગ્યુ (Dengue) અને ચિકનગુનિયા: આ ‘વાયરસ’ થી થતા રોગો છે. તેનો ફેલાવો માદા એડિસ ઇજિપ્તી (Aedes aegypti) મચ્છર કરે છે. આ મચ્છર દિવસે જ કરડે છે અને ચોખ્ખા પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે.
• હાથીપગો (Filariasis): વુકેરેરિયા (Wuchereria) નામના કૃમિથી થાય છે. ફેલાવો ક્યુલેક્સ (Culex) મચ્છર કરે છે.
• 🧠 Master Trick: “મેલેરિયાની માસી એનોફિલિસ, ડેન્ગ્યુનો ભાઈ એડિસ (દિવસે ઉડે), અને હાથીનો પગ ‘ક્યુલેક્સ’ (કાળો)!”
  ૨. બેક્ટેરિયાથી થતા રોગો (Bacterial Diseases)
• ટાઈફોઈડ (Typhoid): સાલ્મોનેલા ટાઈફી બેક્ટેરિયા. દૂષિત પાણી અને ખોરાકથી થાય. આંતરડામાં કાણાં પાડે.
• ટેસ્ટ: વાઈડલ ટેસ્ટ (Widal Test).
• ન્યુમોનિયા (Pneumonia): સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ ન્યુમોની. ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠોમાં પ્રવાહી ભરાઈ જાય (શ્વાસ લેવામાં તકલીફ).
• ટીબી / ક્ષય (Tuberculosis): માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ. હવામાં ખાંસી દ્વારા ફેલાય.
• રસી: BCG (બેસિલસ કાલ્મેટ ગ્યુરીન).
• કોલેરા (Cholera): વિબ્રિયો કોલેરી (Vibrio cholerae). દૂષિત પાણીથી ઝાડા-ઉલટી થાય.
• ડિપ્થેરિયા, કાળી ખાંસી (Pertussis) અને ધનુર (Tetanus): આ ત્રણેય માટે DPT ની ‘ત્રિગુણી રસી’ અપાય છે.
• 🧠 Trick: “ટીબીના માઈક્રો, ટાઈફોઈડનો સાલ્મોન, અને કોલેરાનો વાઈબ્રેશન (Vibrio)! ત્રણેય બેક્ટેરિયાના ડોન છે.”
  ૩. વાયરસથી થતા રોગો (Viral Diseases)
  વાયરસ સજીવ અને નિર્જીવ વચ્ચેની કડી છે. તેની પર કોઈ એન્ટિબાયોટિક દવા કામ કરતી નથી.
• શરદી (Common Cold): રીનો વાયરસ (Rhinovirus).
• એડ્સ (AIDS): HIV વાયરસથી થાય. તે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (T-Cells) નો નાશ કરે છે.
• ટેસ્ટ: ELISA (એલિસા ટેસ્ટ) અને વેસ્ટર્ન બ્લોટ.
• હડકવા (Rabies): હડકવાગ્રસ્ત કૂતરા કે વાંદરાના કરડવાથી. પાણીથી ડર લાગે (હાઇડ્રોફોબિયા). રસી લૂઈ પાશ્ચરે શોધી હતી.
• પોલિયો, કમળો (Hepatitis), ઓરી, અછબડા: આ બધા વાયરસથી થતા રોગો છે.
• 🧠 Trick: “એડ્સ, હડકવા, શરદી ને પોલિયો… વાયરસ છે બહુ ભોલિયો (દવા જલ્દી અસર ન કરે)!”
  ૪. પ્રજીવ (Protozoa) અને ફૂગ (Fungi) થી થતા રોગો
• મરડો (Amoebic Dysentery): એન્ટામિબા હિસ્ટોલિટિકા (Entamoeba histolytica) નામના પ્રજીવથી.
• કાલા-અઝાર (Kala-azar): લેશમાનિયા પ્રજીવ. ફેલાવો સેન્ડ ફ્લાય (Sandfly – માખી) કરે છે.
• સ્લીપિંગ સિકનેસ (ઊંઘવાની બીમારી): ટ્રિપેનોસોમા પ્રજીવ. ફેલાવો સી-સી માખી (Tsetse fly) કરે છે.
• દાદર / ધાધર (Ringworm): ફૂગ (Fungi – માઇક્રોસ્પોરમ) ના કારણે ચામડી પર ગોળ ચાકા પડે છે.
• 🧠 Trick: “દાદર ફૂગથી થાય, મરડો અમીબાથી થાય, અને ઊંઘવું હોય તો સી-સી (Tsetse) માખી પાસે જાવ!”
  🎯 ભાગ ૨: 20 ખતરનાક MCQ ટેસ્ટ (Tricks સાથે)

• મેલેરિયા રોગ થવા પાછળનું સાચું કારણ શું છે?
  (A) માદા એનોફિલિસ મચ્છર (B) પ્લાઝમોડિયમ નામનો પ્રજીવ (C) દૂષિત પાણી (D) બેક્ટેરિયા
  જવાબ: (B) પ્લાઝમોડિયમ નામનો પ્રજીવ
  🧠 Trick: મચ્છર તો માત્ર વાહન (ટેક્સી) છે! અસલી ગુંડો (રોગકારક) તો ‘પ્લાઝમોડિયમ’ છે જે મચ્છરના પેટમાં બેસીને આવે છે.
• ટાઈફોઈડ (Typhoid) તાવની ચકાસણી માટે કયો લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે?
  (A) એલિસા ટેસ્ટ (ELISA) (B) વાઈડલ ટેસ્ટ (Widal test) (C) RTPCR (D) બાયોપ્સી
  જવાબ: (B) વાઈડલ ટેસ્ટ (Widal Test)
  🧠 Trick: ટાઈફોઈડ થાય એટલે આંતરડા ‘વાઈડ’ (પહોળા/કાણાં) થઈ જાય!
• નીચેનામાંથી કયો રોગ ‘વાયરસ’ થી થતો નથી (એટલે કે બેક્ટેરિયાથી થાય છે)?
  (A) પોલિયો (B) એડ્સ (AIDS) (C) ટીબી (ક્ષય) (D) ડેન્ગ્યુ
  જવાબ: (C) ટીબી (ક્ષય – Tuberculosis)
  🧠 Trick: ટીબી એ માયકોબેક્ટેરિયમ થી થાય છે. બાકી બધા વાયરસના ખેલ છે.
• હાથીપગો (Elephantiasis) રોગ કયા મચ્છરના કરડવાથી ફેલાય છે?
  (A) માદા એનોફિલિસ (B) એડિસ ઇજિપ્તી (C) ક્યુલેક્સ (Culex) (D) સેન્ડ ફ્લાય
  જવાબ: (C) ક્યુલેક્સ (Culex)
  🧠 Trick: ક્યુલેક્સ મચ્છર પગમાં કરડે અને પગ હાથી જેવો થઈ જાય!
• એડ્સ (AIDS) ના નિદાન માટે કયો ચોક્કસ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે?
  (A) વાઈડલ ટેસ્ટ (B) એલિસા ટેસ્ટ (ELISA) (C) મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ (D) ઈસીજી (ECG)
  જવાબ: (B) એલિસા ટેસ્ટ (ELISA)
  📖 સમજૂતી: Enzyme-Linked Immunosorbent Assay. અને કન્ફર્મ કરવા વેસ્ટર્ન બ્લોટ ટેસ્ટ થાય છે.
• નાના બાળકોને અપાતી DPT ની ત્રિગુણી રસી (Triple Vaccine) કયા ત્રણ રોગો સામે રક્ષણ આપે છે?
  (A) ડેન્ગ્યુ, પોલિયો, ટીબી
  (B) ડિપ્થેરિયા, કાળી ખાંસી (Pertussis), ધનુર (Tetanus)
  (C) ડાયેરીયા, ન્યુમોનિયા, ટાઈફોઈડ
  (D) ડિપ્થેરિયા, પ્લેગ, ટાઈફોઈડ
  જવાબ: (B) ડિપ્થેરિયા, કાળી ખાંસી (Pertussis), ધનુર (Tetanus)
  🧠 Trick: D ફોર ડિપ્થેરિયા, P ફોર પરટ્યુસીસ (કાળી ખાંસી) અને T ફોર ટિટાનસ (ધનુર).
• નવજાત શિશુને જન્મ પછી તરત જ કઈ રસી (Vaccine) આપવામાં આવે છે?
  (A) BCG (B) ઓરી (C) રૂબેલા (D) DPT
  જવાબ: (A) BCG (Bacillus Calmette-Guérin)
  🧠 Trick: બાળક જન્મે એટલે સૌથી પહેલો ડર TB નો હોય, તેથી ટીબી રોકવા BCG અપાય.
• વિશ્વની સૌથી પહેલી રસી (Vaccine) કયા રોગ માટે અને કોણે શોધી હતી?
  (A) હડકવા – લૂઈ પાશ્ચર (B) શીતળા (Smallpox) – એડવર્ડ જેનર (C) પોલિયો – જોનાસ સાલ્ક (D) કોલેરા – રોબર્ટ કોચ
  જવાબ: (B) શીતળા (Smallpox) – એડવર્ડ જેનર
  🧠 Trick: એડવર્ડ જેનરે ગાયમાંથી શીતળાની રસી કાઢી દુનિયાને બચાવી!
• કમળો (Jaundice/Hepatitis) રોગ માનવ શરીરના કયા અંગને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે?
  (A) ફેફસાં (B) હૃદય (C) યકૃત (Liver) (D) કિડની
  જવાબ: (C) યકૃત (Liver)
  🧠 Trick: લિવર બગડે એટલે લોહીમાં ‘બિલિરૂબિન’ (પીળું તત્ત્વ) વધે અને આંખો/નખ પીળા પડી જાય (કમળો).
• ન્યુમોનિયા (Pneumonia) રોગમાં શરીરનું કયું અંગ પ્રભાવિત થાય છે?
  (A) મગજ (B) આંતરડા (C) ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠો (Alveoli) (D) યકૃત
  જવાબ: (C) ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠો (Alveoli)
  🧠 Trick: ન્યુમોનિયામાં ફેફસાંમાં પાણી/પ્રવાહી ભરાઈ જાય, એટલે શ્વાસ ન લેવાય.
• કયા રોગને ‘હાઈડ્રોફોબિયા’ (પાણીનો ડર) કહેવામાં આવે છે?
  (A) પ્લેગ (B) ધનુર (C) હડકવા (Rabies) (D) મરડો
  જવાબ: (C) હડકવા (Rabies)
  🧠 Trick: કૂતરું કરડે એટલે ગળાના સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય, પાણી ગળે ઉતારતા પણ ડર લાગે!
• દાદર / ધાધર (Ringworm) નામનો ચામડીનો રોગ કોના કારણે થાય છે?
  (A) ફૂગ (Fungi) (B) વાયરસ (C) બેક્ટેરિયા (D) પ્રજીવ
  જવાબ: (A) ફૂગ (Fungi)
  🧠 Trick: ચામડી પર ફૂગ જામી જાય એટલે ગોળ ચાકા (રિંગ) પડે.
• અમીબીઆસીસ (મરડો) રોગ શેનાથી ફેલાય છે?
  (A) માદા મચ્છરથી (B) દૂષિત પાણી અને ઘરમાખીથી (C) હવાથી (D) કુતરાથી
  જવાબ: (B) દૂષિત પાણી અને ઘરમાખીથી (પ્રજીવ એન્ટામિબા દ્વારા)
• આફ્રિકન સ્લીપિંગ સિકનેસ (ઊંઘવાની બીમારી) નો ફેલાવો કોણ કરે છે?
  (A) સેન્ડ ફ્લાય (B) સી-સી માખી (Tsetse fly) (C) ક્યુલેક્સ મચ્છર (D) માદા એનોફિલિસ
  જવાબ: (B) સી-સી માખી (Tsetse fly)
  🧠 Trick: સી-સી (Tse-Tse) અવાજ આવે એટલે માણસને ઊંઘ આવી જાય!
• કાલા-અઝાર (Kala-azar / બ્લેક ફીવર) રોગનો ફેલાવો કોના દ્વારા થાય છે?
  (A) સેન્ડ ફ્લાય (Sandfly / બાલુ માખી) (B) ઘરમાખી (C) એડિસ મચ્છર (D) સી-સી માખી
  જવાબ: (A) સેન્ડ ફ્લાય (Sandfly / બાલુ માખી)
• ‘પેનિસિલિન’ (Penicillin) નામની દુનિયાની પ્રથમ એન્ટિબાયોટિક દવા કોણે અને શેમાંથી શોધી હતી?
  (A) એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગે (ફૂગમાંથી)
  (B) એડવર્ડ જેનરે (બેક્ટેરિયામાંથી)
  (C) લૂઈ પાશ્ચરે (વાયરસમાંથી)
  (D) રોબર્ટ કોચે (પ્રજીવમાંથી)
  જવાબ: (A) એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગે (પેનિસિલિયમ નોટેટમ નામની ફૂગમાંથી)
• રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં (Immune System) એન્ટિબોડી કોણ બનાવે છે?
  (A) રક્તકણો (RBC) (B) શ્વેતકણો (WBC – ખાસ કરીને B-લસિકાકોષો) (C) ત્રાકકણો (D) રક્તરસ
  જવાબ: (B) શ્વેતકણો (WBC – ખાસ કરીને B-લસિકાકોષો)
  🧠 Trick: WBC એ આપણા શરીરની પોલીસ છે, જે દુશ્મનને મારવા એન્ટિબોડી (ગોળી) બનાવે છે.
• કયો રોગ દૂષિત પાણી કે ખોરાક લેવાથી થતો નથી?
  (A) ટાઈફોઈડ (B) કોલેરા (C) મરડો (D) મેલેરિયા
  જવાબ: (D) મેલેરિયા (કારણ કે તે મચ્છર કરડવાથી થાય છે).
• સિફિલિસ અને ગોનોરિયા (Syphilis and Gonorrhea) એ કેવા પ્રકારના રોગો છે?
  (A) શ્વસનતંત્રના રોગો
  (B) જાતીય સંક્રમિત રોગો (STI – Sexually Transmitted Infections)
  (C) પાચનતંત્રના રોગો
  (D) મચ્છરજન્ય રોગો
  જવાબ: (B) જાતીય સંક્રમિત રોગો (STI) (બંને બેક્ટેરિયાથી થાય છે).
• લોહીમાં પ્લેટલેટ્સ (ત્રાકકણો) ની સંખ્યા કયા રોગમાં અચાનક ખૂબ જ ઘટી જાય છે?
  (A) ટીબી (B) ટાઈફોઈડ (C) ડેન્ગ્યુ (D) કોલેરા
  જવાબ: (C) ડેન્ગ્યુ
  🧠 Trick: ડેન્ગ્યુ વાયરસ પ્લેટલેટ્સને તોડી નાખે, એટલે શરીરમાંથી લોહી નીકળવાનો ખતરો વધી જાય!
  📰 ભાગ ૩: 10 નવીનતમ ‘Current Affairs & Health’ પ્રશ્નો (2026 માટે)
  આ પ્રશ્નો આગામી LRD/PSI પરીક્ષામાં સીધા મેરિટમાં લઈ જશે:
• ભારત સરકારે કયા વર્ષ સુધીમાં દેશમાંથી ‘મેલેરિયા’ ને સંપૂર્ણ નાબૂદ (Eliminate) કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે?
  (A) 2025 (B) 2027 (C) 2030 (D) 2047
  જવાબ: (C) 2030
  🧠 Trick: 2025 માં ટીબી જશે, 2030 માં મેલેરિયા જશે, અને 2047 માં સિકલ સેલ જશે!
• વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા તાજેતરમાં કઈ ‘મેલેરિયા રસી’ (Malaria Vaccine) ને માન્યતા આપવામાં આવી છે, જે બાળકો માટે ગેમ-ચેન્જર છે?
  (A) કોવેક્સીન (B) સર્વાવૅક (C) R21/Matrix-M (D) BCG-2
  જવાબ: (C) R21/Matrix-M (બીજી રસી Mosquirix છે).
• 2024 માં આફ્રિકાથી શરૂ થયેલા કયા વાયરલ રોગના વધતા કેસોને કારણે WHO એ તેને “વૈશ્વિક કટોકટી (Global Health Emergency)” જાહેર કરી છે?
  (A) કોવિડ-19 (B) ઝીકા વાયરસ (C) એમપોક્સ (Mpox / મંકીપોક્સ) (D) ઇબોલા
  જવાબ: (C) એમપોક્સ (Mpox / મંકીપોક્સ)
  🧠 Trick: વાંદરા (Monkey) નો વાયરસ ધીમે-ધીમે આખી દુનિયામાં ફેલાવા લાગ્યો છે.
• તાજેતરમાં કેરળમાં વારંવાર જોવા મળતો અને ચામાચીડિયા (Fruit Bat) દ્વારા ફેલાતો કયો જીવલેણ વાયરસ ચર્ચામાં રહ્યો છે?
  (A) નિપાહ વાયરસ (Nipah Virus) (B) કોરોના વાયરસ (C) રોટા વાયરસ (D) હંતા વાયરસ
  જવાબ: (A) નિપાહ વાયરસ (Nipah Virus)
• 2024 માં ભારતને WHO દ્વારા કયા આંખના રોગમાંથી મુક્ત (Eliminated) જાહેર કરવામાં આવ્યું છે?
  (A) મોતિયો (B) ગ્લુકોમા (C) રતાંધળાપણું (D) ટ્રેકોમા (Trachoma)
  જવાબ: (D) ટ્રેકોમા (Trachoma – જે અંધાપાનું મોટું કારણ છે).
• મહિલાઓમાં થતા સર્વાઇકલ કેન્સર (ગર્ભાશયના મુખનું કેન્સર) રોકવા માટે ભારતમાં કઈ સ્વદેશી રસી વિકસાવવામાં આવી છે?
  (A) Cervavac (સર્વાવૅક) (B) ZyCoV-D (C) ગાર્ડાસિલ (D) કોવિશિલ્ડ
  જવાબ: (A) Cervavac (સર્વાવૅક – પુણેની સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા).
• દર વર્ષે ‘વિશ્વ ક્ષય દિવસ’ (World TB Day) કઈ તારીખે ઉજવવામાં આવે છે?
  (A) 24 માર્ચ (B) 25 એપ્રિલ (C) 1 ડિસેમ્બર (D) 7 એપ્રિલ
  જવાબ: (A) 24 માર્ચ
  🧠 Trick: 24 માર્ચે રોબર્ટ કોચે ટીબીના બેક્ટેરિયા શોધ્યા હતા!
• વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) દ્વારા કયા વર્ષે ભારતને ‘પોલિયો મુક્ત’ (Polio-free) દેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો?
  (A) 2010 (B) 2014 (C) 2018 (D) 2020
  જવાબ: (B) 2014 (છેલ્લો કેસ 2011 માં પશ્ચિમ બંગાળમાં નોંધાયો હતો).
• સિકલ સેલ એનીમિયા (Sickle Cell Anemia) કયા પ્રકારનો રોગ છે, જેને 2047 સુધીમાં નાબૂદ કરવાનું ભારત સરકારનું લક્ષ્ય છે?
  (A) બેક્ટેરિયલ રોગ (B) વાયરલ રોગ (C) આનુવંશિક રોગ (Genetic Disease) (D) ફૂગજન્ય રોગ
  જવાબ: (C) આનુવંશિક રોગ (Genetic Disease)
  📖 સમજૂતી: આમાં રક્તકણો (RBC) દાતરડા જેવા થઈ જાય છે. તે પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળે છે.
  • તાજેતરમાં કઈ ભારતીય કંપનીએ ડેન્ગ્યુની રસી (Dengue Vaccine) ના ત્રીજા તબક્કાની ટ્રાયલ શરૂ કરી છે?
    (A) સિપ્લા (B) ભારત બાયોટેક (C) સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (D) ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલ્સ લિમિટેડ (IIL)
    જવાબ: (D) ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલ્સ લિમિટેડ (IIL) – ‘DengiAll’ નામની રસી.