ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને બંધારણના “ફેક્ચ્યુઅલ” (સીધા જ પૂછાઈ જતા) પ્રશ્નોનો ખજાનો છે.
🔥 GCERT સામાજિક વિજ્ઞાન (ધોરણ 6 થી 10) – MOCK TEST (PART 5)
121. મુઘલ બાદશાહ અકબરે ગુજરાત પર ક્યારે ઐતિહાસિક વિજય મેળવ્યો હતો?
[A] ઈ.સ. 1526
[B] ઈ.સ. 1556
[C] ઈ.સ. 1572-73
[D] ઈ.સ. 1605
- સાચો જવાબ: [C] ઈ.સ. 1572-73
- સમજૂતી: મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજાને હરાવીને અકબરે ગુજરાતને મુઘલ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દીધું હતું અને ફતેહપુર સિક્રીમાં ‘બુલંદ દરવાજો’ બંધાવ્યો હતો.
- Mindset Trick 🧠: અકબરે ગુજરાતના રાજાને સાતે-બે (7-2) રીતે હરાવી દીધા = 1572!
122. પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થામાં ‘ગ્રામસભા’ એટલે શું?
[A] ગ્રામ પંચાયતના ચૂંટાયેલા સભ્યોની સભા
[B] ગામના તમામ પુખ્ત વયના (મતદાતા) નાગરિકોની સભા
[C] માત્ર સરપંચ અને તલાટીની સભા
[D] ગામના વડીલોની સભા - સાચો જવાબ: [B] ગામના તમામ પુખ્ત વયના (મતદાતા) નાગરિકોની સભા
- સમજૂતી: ગામની મતદારયાદીમાં નોંધાયેલા તમામ નાગરિકો ગ્રામસભાના સભ્ય હોય છે. તે ગામની એક પ્રકારની ‘લોકસભા’ અથવા ધારાસભા જેવી છે.
123. ભારતની પ્રથમ રેલવે લાઈન (1853) કયા ગવર્નર જનરલના સમયમાં શરૂ થઈ હતી?
[A] લોર્ડ રિપન
[B] લોર્ડ કર્ઝન
[C] લોર્ડ ડેલહાઉસી
[D] લોર્ડ કોર્નવોલિસ - સાચો જવાબ: [C] લોર્ડ ડેલહાઉસી
- સમજૂતી: 16 એપ્રિલ 1853 ના રોજ મુંબઈ થી થાણા વચ્ચે 34 કિ.મી.ના અંતરમાં ભારતની પ્રથમ ટ્રેન ડેલહાઉસીના સમયમાં શરૂ થઈ હતી.
- Mindset Trick 🧠: ડેલહાઉસી ટ્રેનમાં બેસીને દેશ હડપી લેવા નીકળ્યો હતો.
124. અર્થશાસ્ત્ર, વહીવટ અને રાજનીતિ પર લખાયેલ પ્રખ્યાત ગ્રંથ ‘અર્થશાસ્ત્ર’ ના રચયિતા કોણ છે?
[A] મેગેસ્થનીસ
[B] ચાણક્ય (કૌટિલ્ય)
[C] વેદવ્યાસ
[D] આર્યભટ્ટ - સાચો જવાબ: [B] ચાણક્ય (કૌટિલ્ય)
- સમજૂતી: મૌર્ય સામ્રાજ્યના મહામંત્રી ચાણક્ય (જેમનું બીજું નામ વિષ્ણુગુપ્ત અને કૌટિલ્ય હતું) દ્વારા આ મહાન ગ્રંથ રચાયો છે.
- Mindset Trick 🧠: અર્થ (પૈસા અને સત્તા) કમાવવા માટે ‘ચાણક્ય’ જેવી બુદ્ધિ જોઈએ.
125. ગુજરાતનું કયું બંદર ‘જહાજ ભાંગવાના ઉદ્યોગ’ (Ship breaking yard) માટે વિશ્વવિખ્યાત છે?
[A] કંડલા
[B] મુન્દ્રા
[C] અલંગ
[D] પીપાવાવ - સાચો જવાબ: [C] અલંગ
- સમજૂતી: ભાવનગર જિલ્લાના દરિયાકિનારે આવેલું અલંગ એશિયાનું સૌથી મોટું શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ છે.
- Mindset Trick 🧠: જહાજના ટુકડે-ટુકડા કરી તેને ‘અલગ’ કરતું બંદર એટલે અલંગ!
126. રાજ્યમાં બંધારણીય કટોકટી (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) કયા અનુચ્છેદ અંતર્ગત લાદવામાં આવે છે?
[A] અનુચ્છેદ 352
[B] અનુચ્છેદ 356
[C] અનુચ્છેદ 360
[D] અનુચ્છેદ 370 - સાચો જવાબ: [B] અનુચ્છેદ 356
- સમજૂતી: રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જાય ત્યારે રાજ્યપાલના અહેવાલ પરથી રાષ્ટ્રપતિ અનુચ્છેદ 356 મુજબ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લગાવે છે.
- Mindset Trick 🧠: રાજ્યમાં કાયદો 3-5-6 ની જેમ વિખેરાઈ જાય ત્યારે કટોકટી લાગે.
127. કયા મુઘલ બાદશાહે દિલ્હીનો પ્રખ્યાત ‘લાલ કિલ્લો’ અને ‘જામા મસ્જિદ’ બંધાવ્યા હતા?
[A] અકબર
[B] જહાંગીર
[C] ઔરંગઝેબ
[D] શાહજહાં - સાચો જવાબ: [D] શાહજહાં
- સમજૂતી: શાહજહાંનો સમય ભારતનો ‘સ્થાપત્યનો સુવર્ણયુગ’ ગણાય છે. તેણે તાજમહેલ, લાલ કિલ્લો અને જામા મસ્જિદ જેવી ઈમારતો બંધાવી હતી.
- Mindset Trick 🧠: બાંધકામની બાબતમાં આખી જહાં (દુનિયા) નો ‘શાહ’ એટલે શાહજહાં.
128. દક્ષિણ ભારત (દ્વીપકલ્પીય ભારત) નું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે?
[A] દોદાબેટ્ટા
[B] અનાઇમુડી
[C] મહેન્દ્રગિરિ
[D] નીલગિરિ - સાચો જવાબ: [B] અનાઇમુડી
- સમજૂતી: કેરળમાં પશ્ચિમ ઘાટની અન્નામલાઈ પહાડીઓમાં આવેલું ‘અનાઇમુડી’ દક્ષિણ ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
- Mindset Trick 🧠: દક્ષિણ ભારતમાં મોટા ભાઈને ‘અન્ના’ કહે છે, એટલે પર્વતોમાં પણ ‘અન્ના’(મુડી) સૌથી મોટા!
129. ભારતનો કયો પર્વત વિશ્વની સૌથી જૂની (પ્રાચીન) ગેડ પર્વતમાળા છે?
[A] હિમાલય
[B] વિંધ્યાચલ
[C] અરવલ્લી
[D] સાતપુડા - સાચો જવાબ: [C] અરવલ્લી
- સમજૂતી: ગુજરાત (પાલનપુર) થી લઈને દિલ્હી સુધી વિસ્તરેલી અરવલ્લીની પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળા મનાય છે.
- Mindset Trick 🧠: ઉંમર અને અનુભવમાં જે ‘અવ્વલ’ (પ્રથમ) હોય તે અરવલ્લી!
130. કયો ગ્રહ સૂર્યમંડળમાં સૌથી તેજસ્વી અને સૌથી ગરમ ગ્રહ છે?
[A] બુધ
[B] શુક્ર
[C] મંગળ
[D] ગુરુ - સાચો જવાબ: [B] શુક્ર
- સમજૂતી: શુક્રના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ 97% છે, જેથી ગ્રીનહાઉસ ઇફેક્ટના કારણે તે બુધ કરતા પણ વધુ ગરમ અને ચમકતો ગ્રહ છે.
131. ભારતની બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ ક્યારે પસાર (સ્વીકારવામાં) કરવામાં આવ્યું?
[A] 15 ઓગસ્ટ 1947
[B] 26 નવેમ્બર 1949
[C] 26 જાન્યુઆરી 1950
[D] 22 જુલાઈ 1947 - સાચો જવાબ: [B] 26 નવેમ્બર 1949
- સમજૂતી: બંધારણ તૈયાર થઈને 26 નવેમ્બર 1949 ના રોજ સ્વીકારાયું, તેથી આ દિવસને ‘કાયદા દિવસ’ કે ‘બંધારણ દિવસ’ તરીકે ઉજવાય છે. (અમલ 26 જાન્યુઆરી 1950 થી થયો).
132. “આરામ હરામ હૈ” નો પ્રખ્યાત નારો કોણે આપ્યો હતો?
[A] મહાત્મા ગાંધી
[B] સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
[C] જવાહરલાલ નેહરુ
[D] લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી - સાચો જવાબ: [C] જવાહરલાલ નેહરુ
- સમજૂતી: ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત નેહરુએ દેશના વિકાસ માટે લોકોને આળસ છોડી મહેનત કરવા આ નારો આપ્યો હતો.
133. ગુજરાતના ઇતિહાસમાં કયા વંશના શાસનકાળને ‘સુવર્ણયુગ’ ગણવામાં આવે છે?
[A] મૈત્રક વંશ
[B] ચાવડા વંશ
[C] વાઘેલા વંશ
[D] સોલંકી વંશ - સમજૂતી: મૂળરાજ સોલંકી, સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળ જેવા મહાન શાસકોના કારણે સોલંકી કાળમાં કલા, સાહિત્ય અને સ્થાપત્યનો અદભૂત વિકાસ થયો હતો.
134. વાસ્કો-દ-ગામા કયા દેશનો સાહસિક નાવિક હતો, જેણે ભારત આવવાનો જળમાર્ગ શોધ્યો?
[A] સ્પેન
[B] ફ્રાન્સ
[C] ઈંગ્લેન્ડ
[D] પોર્ટુગલ - સાચો જવાબ: [D] સોલંકી વંશ
- સાચો જવાબ: [D] પોર્ટુગલ
- સમજૂતી: પોર્ટુગીઝ નાવિક વાસ્કો-દ-ગામાએ 1498 માં નવો દરિયાઈ માર્ગ શોધી કાલિકટ બંદરે પગ મૂક્યો હતો.
135. ભારતના બંધારણના ઘડવૈયા અને ડ્રાફ્ટિંગ કમિટી (ખરડા સમિતિ) ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
[A] ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
[B] જવાહરલાલ નેહરુ
[C] ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
[D] બી. એન. રાવ - સાચો જવાબ: [C] ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
- સમજૂતી: બંધારણનો મુસદ્દો (ડ્રાફ્ટ) તૈયાર કરનાર 7 સભ્યોની સમિતિના તેઓ અધ્યક્ષ હતા, તેથી તેમને બંધારણના શિલ્પી કહેવાય છે.
136. ભૂકંપની તીવ્રતા માપવા માટે કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે?
[A] બેરોમીટર
[B] સિસ્મોગ્રાફ
[C] હાઈગ્રોમીટર
[D] લેક્ટોમીટર - સાચો જવાબ: [B] સિસ્મોગ્રાફ
- સમજૂતી: ભૂકંપના તરંગો નોંધવા માટે સિસ્મોગ્રાફ (Seismograph) વપરાય છે અને તીવ્રતા ‘રિકટર સ્કેલ’ (Richter Scale) પર મપાય છે.
137. ગુજરાતમાં આવેલો ગિરનાર પર્વત એ ભૂગોળની દૃષ્ટિએ કયા પ્રકારનો પર્વત છે?
[A] ગેડ પર્વત
[B] ખંડ પર્વત
[C] જ્વાળામુખી પર્વત
[D] અવશિષ્ટ પર્વત - સાચો જવાબ: [C] જ્વાળામુખી પર્વત
- સમજૂતી: લાખો વર્ષો પહેલા જ્વાળામુખી ફાટવાથી અને લાવા ઠરવાથી ગિરનાર પર્વતનું નિર્માણ થયું હોવાનું મનાય છે.
138. ગાંધીજીએ ‘ડુંગળી ચોર’ નું બિરુદ કોને આપ્યું હતું?
[A] રવિશંકર મહારાજ
[B] મોહનલાલ પંડ્યા
[C] ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક
[D] સરદાર પટેલ - સાચો જવાબ: [B] મોહનલાલ પંડ્યા
- સમજૂતી: ખેડા સત્યાગ્રહ વખતે અંગ્રેજોએ જપ્ત કરેલા ખેતરમાંથી ડુંગળીનો પાક કાઢી લાવવા બદલ ગાંધીજીએ મોહનલાલ પંડ્યાને આ હુલામણું નામ આપ્યું હતું.
139. ભારતની સૌપ્રથમ બોલતી ફિલ્મ (Talkie film) કઈ હતી?
[A] રાજા હરિશ્ચંદ્ર
[B] આલમઆરા
[C] મધર ઇન્ડિયા
[D] કિસાન કન્યા - સાચો જવાબ: [B] આલમઆરા
- સમજૂતી: 1931 માં અરદેશર ઈરાની દ્વારા નિર્મિત ‘આલમઆરા’ ભારતની પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ હતી. (રાજા હરિશ્ચંદ્ર પ્રથમ મૂંગી ફિલ્મ હતી).
- Mindset Trick 🧠: આખી ‘આલમ’ (દુનિયા) માં પહેલો અવાજ આવ્યો = આલમઆરા.
140. મધ્યયુગમાં ભારતના સૌથી લાંબા ‘ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ’ (GT Road) નું નિર્માણ કયા શાસકે કરાવ્યું હતું?
[A] સમ્રાટ અશોક
[B] અકબર
[C] શેરશાહ સૂરી
[D] ઔરંગઝેબ - સાચો જવાબ: [C] શેરશાહ સૂરી
- સમજૂતી: બંગાળથી છેક પેશાવર સુધીનો આ રોડ આધુનિક સમયમાં પણ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. શેરશાહે નવી ટપાલ અને ચલણી સિક્કા (રૂપિયો) ની પણ શરૂઆત કરી હતી.
- Mindset Trick 🧠: દેશનો સૌથી મોટો રોડ બનાવવા ‘શેર’ (સિંહ) જેવું કાળજું જોઈએ!
141. સ્વતંત્ર ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ અદાલત) ની ઔપચારિક સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી?
[A] 15 ઓગસ્ટ 1947
[B] 26 નવેમ્બર 1949
[C] 26 જાન્યુઆરી 1950
[D] 28 જાન્યુઆરી 1950 - સાચો જવાબ: [D] 28 જાન્યુઆરી 1950
- સમજૂતી: 26 જાન્યુઆરીએ દેશ પ્રજાસત્તાક બન્યો અને તેના બરાબર 2 દિવસ પછી એટલે કે 28 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની શરૂઆત થઈ.
142. અંગ્રેજોની ‘સહાયકારી યોજના’ (Subsidiary Alliance) ભારતમાં કોણે દાખલ કરી હતી?
[A] લોર્ડ ડેલહાઉસી
[B] વોરન હેસ્ટિંગ્સ
[C] લોર્ડ વેલેસ્લી
[D] લોર્ડ કોર્નવોલિસ - સાચો જવાબ: [C] લોર્ડ વેલેસ્લી
- સમજૂતી: દેશી રજવાડાઓને અંગ્રેજ લશ્કર આપી તેમની સત્તા ધીમે ધીમે છીનવી લેવાની આ ‘મીઠા ઝેર’ જેવી યોજના લોર્ડ વેલેસ્લીએ શરૂ કરી હતી.
143. ગુજરાતમાં અકીકના પથ્થરો (Agate stones) નો ઉદ્યોગ કયા શહેરમાં સૌથી વધુ વિકસ્યો છે?
[A] ભરૂચ
[B] સુરત
[C] જામનગર
[D] ખંભાત - સાચો જવાબ: [D] ખંભાત
- સમજૂતી: નદીઓના પટમાંથી મળતા અકીકના પથ્થરોને ઘસીને તેમાંથી ઘરેણાં બનાવવાનો મુખ્ય ઉદ્યોગ આણંદ જિલ્લાના ખંભાતમાં વિકસ્યો છે.
144. સ્વતંત્ર ભારતના લોકસભાના પ્રથમ સ્પીકર (અધ્યક્ષ) કોણ હતા?
[A] ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
[B] જી. વી. માવળંકર
[C] સરદાર હુકમસિંહ
[D] નીલમ સંજીવ રેડ્ડી - સાચો જવાબ: [B] જી. વી. માવળંકર (ગણેશ વાસુદેવ માવળંકર)
- સમજૂતી: તેઓ ગુજરાતના વતની હતા અને લોકસભાની પહેલી બેઠકમાં તેમણે સ્પીકર તરીકેનું ઐતિહાસિક પદ સંભાળ્યું હતું.
145. જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર કોણ હતા?
[A] મહાવીર સ્વામી
[B] પાર્શ્વનાથ
[C] ઋષભદેવ (આદિનાથ)
[D] અજિતનાથ - સાચો જવાબ: [C] ઋષભદેવ (આદિનાથ)
- સમજૂતી: જૈન ધર્મમાં કુલ 24 તીર્થંકરો છે. ઋષભદેવ પ્રથમ હતા, 23માં પાર્શ્વનાથ અને 24માં મહાવીર સ્વામી હતા.
146. કઈ નદી પર ભારતનો સૌથી લાંબો ડેમ ‘હીરાકુંડ’ ડેમ બાંધવામાં આવ્યો છે?
[A] કાવેરી
[B] નર્મદા
[C] ગોદાવરી
[D] મહાનદી - સાચો જવાબ: [D] મહાનદી
- સમજૂતી: ઓડિશા રાજ્યમાં મહાનદી પર આવેલ હીરાકુંડ ડેમ માટીથી બનેલો ભારતનો સૌથી લાંબો બંધ છે.
- Mindset Trick 🧠: જે નદી ‘મહાન’ હોય, તેના પર જ મોટો ‘હીરા’ નો ડેમ બની શકે!
147. ભારતમાં ‘હાથીઓ’ ના સંરક્ષણ માટે પ્રખ્યાત ‘પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન’ કયા રાજ્યમાં આવેલું છે?
[A] કર્ણાટક
[B] કેરળ
[C] આસામ
[D] ઉત્તરાખંડ - સાચો જવાબ: [B] કેરળ
- સમજૂતી: પેરિયાર નેશનલ પાર્ક અને ટાઈગર રિઝર્વ કેરળમાં આવેલું છે, જે ખાસ કરીને હાથીઓ માટે જાણીતું છે.
148. 1919 માં બનેલો જલિયાંવાલા બાગનો ઐતિહાસિક હત્યાકાંડ કયા શહેરમાં થયો હતો?
[A] લાહોર
[B] પેશાવર
[C] ચંદીગઢ
[D] અમૃતસર - સાચો જવાબ: [D] અમૃતસર
- સમજૂતી: પંજાબના અમૃતસર શહેરમાં સુવર્ણ મંદિરની બરાબર બાજુમાં આવેલ આ બાગમાં અંગ્રેજોએ નિર્દોષ લોકોનો જીવ લીધો હતો.
149. સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ કોણ હતા?
[A] ડૉ. ઝાકિર હુસૈન
[B] ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન
[C] વી. વી. ગિરિ
[D] બી. ડી. જત્તી - સાચો જવાબ: [B] ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન
- સમજૂતી: તેઓ ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને બીજા રાષ્ટ્રપતિ હતા. તેમના જન્મદિને (5 સપ્ટેમ્બર) આપણે ‘શિક્ષક દિન’ ઉજવીએ છીએ.
150. ભારતના રાષ્ટ્રગીત (National Anthem) ‘જન ગણ મન’ ને ગાવાનો માન્ય સમય કેટલો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે?
[A] 48 સેકન્ડ
[B] 52 સેકન્ડ
[C] 60 સેકન્ડ
[D] 65 સેકન્ડ - સાચો જવાબ: [B] 52 સેકન્ડ
- સમજૂતી: ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર રચિત ‘જન ગણ મન’ ને રાષ્ટ્રગીત તરીકે ગાવાનો અધિકૃત સમય 52 સેકન્ડ છે.
- Mindset Trick 🧠: 52 સેકન્ડમાં દેશપ્રેમથી છાતી ગર્વથી 56 ની થઈ જાય!
150 પ્રશ્નો (Part 5 સુધી)