• ઉપનામ: આ ખંડ બારેમાસ બરફથી છવાયેલો રહેતો હોવાથી તેને ‘શ્વેત ખંડ’ (White Continent) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• સ્થાન: પૃથ્વીના દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલો છે (દક્ષિણ ધ્રુવ આ ખંડની મધ્યમાં છે).
• વિસ્તાર: વિશ્વનો પાંચમો સૌથી મોટો ખંડ છે.
• વસતી: અહીં કોઈ કાયમી માનવ વસવાટ નથી. માત્ર વૈજ્ઞાનિકો સંશોધન માટે ત્યાં જાય છે. તેને ‘વિજ્ઞાન માટે સમર્પિત ખંડ’ પણ કહેવાય છે.

૨. ભૌગોલિક તથ્યો (Geographical Facts)

• સૌથી ઊંચું શિખર: વિન્સેન મેસિક્ (Vinson Massif) – ૪,૮૯૨ મીટર.
• સક્રિય જ્વાળામુખી: માઉન્ટ એરેબસ (Mount Erebus).
• સૌથી લાંબી નદી: ઓનીક્સ (Onyx).
• વનસ્પતિ/જીવસૃષ્ટિ: અહીં મુખ્યત્વે પેન્ગ્વિન (Penguin) પક્ષીઓ જોવા મળે છે. વનસ્પતિમાં લાઈકેન અને શેવાળ જોવા મળે છે.
• ઓઝોન ગાબડું: ૧૯૮૫માં એન્ટાર્કટિકાની ઉપર ઓઝોન સ્તરમાં ગાબડું (Ozone Hole) શોધાયું હતું.
• અરોરા ઓસ્ટ્રાલિસ: અહીં આકાશમાં જોવા મળતા રંગબેરંગી પ્રકાશને ‘અરોરા ઓસ્ટ્રાલિસ’ (દક્ષિણ ધ્રુવ જ્યોતિ) કહે છે.

૩. ભારત અને એન્ટાર્કટિકા (India in Antarctica) – [Most IMP]

ભારતે એન્ટાર્કટિકામાં સંશોધન માટે પોતાના ૩ રિસર્ચ સેન્ટર (સંશોધન કેન્દ્રો) સ્થાપ્યા છે:

1. દક્ષિણ ગંગોત્રી (Dakshin Gangotri):
   • સ્થાપના: ૧૯૮૩ (ભારતનું પ્રથમ કેન્દ્ર).
   • હાલની સ્થિતિ: હવે બંધ થઈ ગયું છે અને માત્ર સપ્લાય બેઝ તરીકે વપરાય છે.
2. મૈત્રી (Maitri):
   • સ્થાપના: ૧૯૮૯ (બીજું કેન્દ્ર).
   • આ કેન્દ્ર પાસે ‘પ્રિયદર્શિની’ નામનું સરોવર આવેલું છે.
3. ભારતી (Bharati):
   • સ્થાપના: ૨૦૧૨ (ત્રીજું અને સૌથી નવું કેન્દ્ર).
   • સ્થાન: લાર્સમેન હિલ્સ (Larsemann Hills) વિસ્તારમાં.

💡 જાણવા જેવું:

• એન્ટાર્કટિકા પહોંચનાર પ્રથમ ભારતીય: રામચરણ જી (૧૯૬૦).
• એન્ટાર્કટિકા પર ભારતીય અભિયાનના પ્રથમ લીડર: ડૉ. સૈયદ ઝહૂર કાસિમ (૧૯૮૧-૮૨).
• દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચનાર પ્રથમ ભારતીય: કર્નલ જે.કે. બજાજ.

૪. એન્ટાર્કટિકા સંધિ (Antarctic Treaty)

• આ ખંડનો ઉપયોગ માત્ર શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો માટે જ કરવા ૧૯૫૯માં આ સંધિ થઈ હતી. ભારત પણ આ સંધિનો સભ્ય દેશ છે.