ચૂંટણી પંચ EVM ના નિયમો, પંચાયતી રાજની ડીપ સમિતિઓ, સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક કેસો અને સંસદની ગૂંચવણભરી પરિભાષાઓ (ગિલેટિન વગેરે) ના પ્રશ્નો શાનદાર ટ્રીક્સ સાથે સોલ્વ કરીશું. આ પ્રશ્નો સીધા જ તમારા કન્સેપ્ટ ક્લિયર કરી દેશે!
🗳️ ચૂંટણી પંચ અને EVM/VVPAT ના નિયમો (Elections)
241. ભારતમાં કોઈ રાજકીય પક્ષને ‘રાષ્ટ્રીય પક્ષ’ (National Party) નો દરજ્જો મેળવવા માટે ઓછામાં ઓછા કેટલા રાજ્યોમાં ‘રાજ્ય પક્ષ’ (State Party) તરીકે માન્યતા મેળવેલી હોવી જોઈએ?
(A) 2 રાજ્યોમાં
(B) 3 રાજ્યોમાં
(C) 4 રાજ્યોમાં
(D) 5 રાજ્યોમાં
- સાચો જવાબ: (C) 4 રાજ્યોમાં (આ 3 શરતોમાંથી એક શરત છે).
242. VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail) મશીનમાં મતદારને કાચની પેનલ પાછળ કાગળની કાપલી કેટલા સમય સુધી દેખાય છે?
(A) 3 સેકન્ડ
(B) 5 સેકન્ડ
(C) 7 સેકન્ડ
(D) 10 સેકન્ડ
- સાચો જવાબ: (C) 7 સેકન્ડ (જેથી ખાતરી થાય કે મત સાચી જગ્યાએ જ પડ્યો છે).
243. ચૂંટણીમાં જો કોઈ ઉમેદવારને પડેલા કુલ માન્ય મતોના કેટલા ભાગના મત ન મળે તો તેની ‘સિક્યોરિટી ડિપોઝીટ જપ્ત’ (Forfeited) થઈ જાય છે?
(A) 1/4 (ચોથા ભાગના)
(B) 1/5 (પાંચમા ભાગના)
(C) 1/6 (છઠ્ઠા ભાગના)
(D) 1/10 (દસમા ભાગના)
- સાચો જવાબ: (C) 1/6 (છઠ્ઠા ભાગના).
- 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: છઠ્ઠો ભાગ એટલે 16.66%. જો આટલા વોટ પણ ન મળે તો ઉમેદવારની ‘ડિપોઝીટ ડૂલ’ થાય!
244. લોકસભાની ચૂંટણી લડવા માટે સામાન્ય વર્ગ (General Category) ના ઉમેદવારે કેટલી સિક્યોરિટી ડિપોઝીટ (અનામત રકમ) ભરવી પડે છે?
(A) ₹10,000
(B) ₹15,000
(C) ₹25,000
(D) ₹50,000
- સાચો જવાબ: (C) ₹25,000 (SC/ST ઉમેદવાર માટે આ રકમ અડધી એટલે કે ₹12,500 છે).
245. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા (10મી અનુસૂચિ) મુજબ, જો લોકસભાના અધ્યક્ષ (Speaker) નિષ્પક્ષ રહેવા માટે પોતાના મૂળ પક્ષમાંથી રાજીનામું આપે, તો શું તેમનું સભ્યપદ રદ થાય છે?
(A) હા, સભ્યપદ રદ થાય
(B) ના, અધ્યક્ષ/સભાપતિ માટે આ કાયદામાં ખાસ અપવાદ છે
(C) રાષ્ટ્રપતિ નક્કી કરે તે મુજબ થાય
(D) 6 મહિના પછી રદ થાય
- સાચો જવાબ: (B) ના, અધ્યક્ષ/સભાપતિ માટે આ કાયદામાં ખાસ અપવાદ છે (તેઓ રાજીનામું આપી શકે અને પદ પરથી હટ્યા બાદ ફરી પક્ષમાં જોડાઈ પણ શકે છે).
⚖️ સુપ્રીમ કોર્ટ: ઐતિહાસિક સત્તાઓ અને ચુકાદાઓ (Landmark Cases)
246. બંધારણના કયા અનુચ્છેદ મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલો કાયદો દેશની તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા છે?
(A) 137
(B) 141
(C) 142
(D) 143
- સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 141.
247. અનુચ્છેદ 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટને કઈ વિશિષ્ટ સત્તા આપવામાં આવી છે (જેનો ઉપયોગ અયોધ્યા કેસ વગેરેમાં થયો છે)?
(A) સંપૂર્ણ ન્યાય (Complete Justice) કરવા માટે કોઈપણ ખાસ હુકમ કે આદેશ પસાર કરવાની સત્તા
(B) રાષ્ટ્રપતિને હટાવવાની સત્તા
(C) બંધારણ બદલવાની સત્તા
(D) વડાપ્રધાનની નિમણૂક કરવાની સત્તા
- સાચો જવાબ: (A) સંપૂર્ણ ન્યાય (Complete Justice) કરવા માટે હુકમ પસાર કરવાની સત્તા.
248. કયા ઐતિહાસિક કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ‘આમુખ (Preamble) એ બંધારણનો ભાગ નથી’? (જે ચુકાદો પાછળથી બદલી નખાયો)
(A) કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973)
(B) બેરુબારી યુનિયન કેસ (1960)
(C) મિનર્વા મિલ્સ કેસ (1980)
(D) એસ.આર. બોમ્માઈ કેસ (1994)
- સાચો જવાબ: (B) બેરુબારી યુનિયન કેસ (1960).
- 🔥 સમજૂતી: 1960 માં ના પાડી હતી, પણ 1973 (કેશવાનંદ ભારતી) અને 1995 (LIC ઓફ ઇન્ડિયા કેસ) માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે આમુખ બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે.
249. પ્રખ્યાત ‘મેનકા ગાંધી કેસ (1978)’ બંધારણના કયા અનુચ્છેદના વ્યાપક અર્થઘટન (જીવન જીવવાના અધિકાર) સાથે સંકળાયેલો છે?
(A) 14
(B) 19
(C) 21
(D) 32
- સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 21 (કોર્ટે કહ્યું કે જીવન જીવવાનો અધિકાર એટલે માત્ર શ્વાસ લેવા પૂરતો નહિ, પણ ગરિમાપૂર્ણ – Dignified જીવન જીવવાનો હક).
250. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે અથવા બે રાજ્યો વચ્ચે કોઈ કાનૂની વિવાદ થાય, તો તે સુપ્રીમ કોર્ટના કયા અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે?
(A) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction – 131)
(B) અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર (132)
(C) સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (143)
(D) રિટ અધિકારક્ષેત્ર (32)
- સાચો જવાબ: (A) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction) – એટલે કે આવા કેસ સીધા જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થાય, હાઈકોર્ટમાં નહિ.
🏛️ સંસદીય કાર્યવાહી: શબ્દભંડોળ અને પ્રક્રિયાઓ (Parliamentary Terms)
251. જો ભારતના વડાપ્રધાન ‘રાજ્યસભા’ ના સભ્ય હોય, તો અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No-confidence motion) સમયે તેઓ…
(A) લોકસભામાં આવીને પોતાના પક્ષમાં મતદાન કરી શકે છે
(B) પોતાના પક્ષમાં મતદાન કરી શકતા નથી
(C) રાજ્યસભામાં મતદાન કરી શકે છે
(D) રાજીનામું આપી દે છે
- સાચો જવાબ: (B) પોતાના પક્ષમાં મતદાન કરી શકતા નથી (કારણ કે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ માત્ર લોકસભામાં આવે છે અને વ્યક્તિ જે ગૃહનો સભ્ય હોય ત્યાં જ વોટ આપી શકે).
252. સંસદીય પ્રક્રિયામાં ‘ગિલેટિન’ (Guillotine) કોને કહેવાય છે?
(A) જ્યારે વિરોધ પક્ષ સભાનો બહિષ્કાર કરે
(B) સમય પૂરો થઈ જતાં ચર્ચા વગર જ બાકીના તમામ બિલ કે માંગણીઓ પર સીધું મતદાન કરાવી દેવું
(C) પ્રશ્નકાળ રદ કરવો
(D) સભ્યને સસ્પેન્ડ કરવા
- સાચો જવાબ: (B) સમયના અભાવે ચર્ચા વગર સીધું મતદાન કરાવી દેવું.
- 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: ગિલેટિન એટલે ફાંસીનો માચડો (માથું કાપવાનું મશીન). સંસદમાં પણ સમય બચાવવા ચર્ચાનું માથું કાપીને સીધું વોટિંગ કરાવી દેવાય છે!
253. ભારતની ‘આકસ્મિક નિધિ’ (Contingency Fund) ની રકમ વર્ષ 2021 માં 500 કરોડથી વધારીને કેટલી કરવામાં આવી છે?
(A) 5,000 કરોડ
(B) 10,000 કરોડ
(C) 30,000 કરોડ
(D) 50,000 કરોડ
- સાચો જવાબ: (C) 30,000 કરોડ.
254. કોઈ પણ સામાન્ય કાયદા પર સંસદના બંને ગૃહોની ‘સંયુક્ત બેઠક’ (Joint Sitting – 108) બોલાવવા માટે, એક ગૃહમાંથી બિલ પસાર થયા પછી બીજા ગૃહમાં પડતર રહ્યાને ઓછામાં ઓછો કેટલો સમયગાળો વીતી ગયો હોવો જોઈએ?
(A) 1 મહિનો
(B) 3 મહિના
(C) 6 મહિના
(D) 1 વર્ષ
- સાચો જવાબ: (C) 6 મહિના.
255. સંસદની ‘અંદાજ સમિતિ’ (Estimates Committee) ના 30 સભ્યો કયા ગૃહમાંથી ચૂંટાય છે?
(A) 15 લોકસભા અને 15 રાજ્યસભા
(B) 20 લોકસભા અને 10 રાજ્યસભા
(C) તમામ 30 માત્ર લોકસભામાંથી
(D) તમામ 30 માત્ર રાજ્યસભામાંથી
- સાચો જવાબ: (C) તમામ 30 માત્ર લોકસભામાંથી (આ સંસદની સૌથી મોટી સમિતિ છે અને તેમાં રાજ્યસભાનો કોઈ રોલ નથી).
🏘️ પંચાયતી રાજ અને શહેરી પ્રશાસન (Deep Concepts)
256. પંચાયતી રાજમાં ‘પેસા એક્ટ’ (PESA Act, 1996) નું પૂરું નામ શું છે?
(A) Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act
(B) Panchayats (Empowerment of Social Areas) Act
(C) Provision for Evaluation of Scheduled Areas Act
(D) Panchayat Executive and State Act
- સાચો જવાબ: (A) Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act (અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં પંચાયતો લાગુ કરવા માટેનો કાયદો).
257. 74મા બંધારણીય સુધારા મુજબ, કેટલી વસ્તીવાળા શહેરોમાં ‘વોર્ડ સમિતિઓ’ (Ward Committees) ની રચના કરવી ફરજિયાત છે?
(A) 1 લાખ કે તેથી વધુ
(B) 3 લાખ કે તેથી વધુ
(C) 5 લાખ કે તેથી વધુ
(D) 10 લાખ કે તેથી વધુ
- સાચો જવાબ: (B) 3 લાખ કે તેથી વધુ (અનુચ્છેદ 243S મુજબ).
258. નગરપાલિકાઓની આવકના સ્ત્રોત અને નાણાકીય સ્થિતિ સુધારવા અંગે રાજ્યપાલને કોણ ભલામણ કરે છે?
(A) નાણામંત્રી
(B) રાજ્ય નાણાં પંચ (State Finance Commission)
(C) રિઝર્વ બેંક
(D) મુખ્યમંત્રી
- સાચો જવાબ: (B) રાજ્ય નાણાં પંચ (જેની રચના દર 5 વર્ષે થાય છે).
259. ગુજરાતમાં ‘પંચાયતી રાજ’ ના 3 સ્તરોમાં સૌથી વધુ સત્તા કયા સ્તરને આપવામાં આવી છે?
(A) ગ્રામ પંચાયત
(B) તાલુકા પંચાયત
(C) જિલ્લા પંચાયત
(D) ત્રણેયને સમાન સત્તા છે
- સાચો જવાબ: (C) જિલ્લા પંચાયત
- 🔥 સમજૂતી: ગુજરાતમાં ‘જિલ્લા મોડલ’ અપનાવવામાં આવ્યું છે, એટલે જિલ્લા પંચાયત સૌથી વધુ શક્તિશાળી હોય છે.
260. કયા અનુચ્છેદ મુજબ પંચાયતની ચૂંટણીના વિવાદો (પરિસીમન, બેઠકોની ફાળવણી) ને અદાલતમાં પડકારવા પર પ્રતિબંધ છે?
(A) 243-O
(B) 243-K
(C) 243-G
(D) 243-D
- સાચો જવાબ: (A) અનુચ્છેદ 243-O.
💼 બંધારણીય સંસ્થાઓ અને વિવિધ પ્રશ્નો (Misc. Facts)
261. નિયંત્રક અને મહાલેખાપરીક્ષક (CAG) પોતાનો વાર્ષિક ઓડિટ અહેવાલ કેન્દ્ર સરકાર માટે કોને સુપરત કરે છે?
(A) વડાપ્રધાન
(B) રાષ્ટ્રપતિ
(C) નાણામંત્રી
(D) PAC (જાહેર હિસાબ સમિતિ)
- સાચો જવાબ: (B) રાષ્ટ્રપતિ (જેઓ તેને સંસદમાં રજૂ કરાવે છે).
262. એટર્ની જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (AGI) નીચેનામાંથી કઈ સમિતિના સભ્ય બની શકે છે?
(A) સંસદીય સમિતિમાં સભ્ય બની શકે છે, બોલી શકે છે પણ મત ન આપી શકે
(B) માત્ર કેબિનેટ સમિતિમાં
(C) કોઈપણ સમિતિના સભ્ય બની શકતા નથી
(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટની સમિતિમાં
- સાચો જવાબ: (A) સંસદની કોઈપણ સમિતિમાં સભ્ય તરીકે નિમાઈ શકે, બોલી શકે પરંતુ મતદાન ન કરી શકે (અનુ. 88).
263. કેન્દ્રીય ‘નાણાં પંચ’ (Finance Commission) ના અધ્યક્ષ સિવાય અન્ય કેટલા સભ્યો હોય છે?
(A) 2
(B) 3
(C) 4
(D) 5
- સાચો જવાબ: (C) 4 સભ્યો (1 અધ્યક્ષ + 4 સભ્યો = કુલ 5 ની બોડી).
264. કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ‘રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ’ (NCBC) ને બંધારણીય દરજ્જો (અનુ. 338B) આપવામાં આવ્યો?
(A) 100મો
(B) 101મો
(C) 102મો
(D) 103મો
- સાચો જવાબ: (C) 102મો સુધારો (2018).
265. પંચાયત અને નગરપાલિકાની ચૂંટણી કરાવનાર ‘રાજ્ય ચૂંટણી આયોગ’ (State Election Commission) ના કમિશનરની નિમણૂક કોણ કરે છે?
(A) ભારતનું ચૂંટણી પંચ
(B) રાષ્ટ્રપતિ
(C) રાજ્યપાલ
(D) મુખ્યમંત્રી
- સાચો જવાબ: (C) રાજ્યપાલ (પરંતુ તેમને હટાવવાની સત્તા હાઈકોર્ટના જજની જેમ જ છે).
266. જમીન સુધારણા કાયદાઓ કઈ અનુસૂચિમાં રાખવામાં આવ્યા છે જેથી કોર્ટમાં તેને સરળતાથી પડકારી ન શકાય?
(A) 7મી
(B) 8મી
(C) 9મી
(D) 10મી
- સાચો જવાબ: (C) 9મી અનુસૂચિ (1લા સુધારા 1951 દ્વારા).
267. 8મી અનુસૂચિમાં સૌપ્રથમ કઈ ભાષા બંધારણીય સુધારા (21મો સુધારો – 1967) દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી?
(A) મણિપુરી
(B) નેપાળી
(C) સિંધી
(D) કોંકણી
- સાચો જવાબ: (C) સિંધી (આ 15મી ભાષા હતી).
268. કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો સુધારવા ‘આંતરરાજ્ય પરિષદ’ (Inter-State Council) ની સ્થાપના સૌપ્રથમ 1990 માં કઈ સમિતિની ભલામણથી થઈ હતી?
(A) પુંછી પંચ
(B) સરકારીયા પંચ
(C) રાજામન્નાર સમિતિ
(D) આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ
- સાચો જવાબ: (B) સરકારીયા પંચ.
269. જો રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ બંને હાજર ન હોય તો ભારતના કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કોણ ફરજ બજાવે છે?
(A) વડાપ્રધાન
(B) ગૃહમંત્રી
(C) સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)
(D) લોકસભા અધ્યક્ષ
- સાચો જવાબ: (C) સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ.
270. ભારતીય બંધારણમાં ‘સમવર્તી યાદી’ (Concurrent List) અને સંસદની ‘સંયુક્ત બેઠક’ (Joint Sitting) નો ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવાયો છે?
(A) કેનેડા
(B) આયર્લેન્ડ
(C) ઓસ્ટ્રેલિયા
(D) જર્મની
- સાચો જવાબ: (C) ઓસ્ટ્રેલિયા.
અહીં તમારા 270 પ્રશ્નો પૂરા થાય છે. કોન્સ્ટેબલ અને PSI માટે આ લેવલના પ્રશ્નો જ સીધા પેપરમાં છપાઈને આવશે!
271 થી 300 પ્રશ્નો (Part-10)