આ ભાગમાં આપણે ન્યાયતંત્ર (PIL), કટોકટીની ડીપ અસરો, બંધારણીય સંસ્થાઓના ગૂંચવણભર્યા પ્રશ્નો, અને સંસદીય પરિભાષાઓ ને શાનદાર ટ્રીક્સ સાથે કવર કરીશું. કોન્સ્ટેબલ અને PSI ના પેપરમાં ‘વિધાનવાળા પ્રશ્નો’ અહીંથી જ સેટ થાય છે!
💼 CAG, PAC અને બંધારણીય સંસ્થાઓ (Advanced Level)
181. ભારતના ‘નિયંત્રક અને મહાલેખાપરીક્ષક’ (CAG) નો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
(A) 5 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર
(B) 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર (જે વહેલું હોય તે)
(C) 5 વર્ષ અથવા 62 વર્ષની ઉંમર
(D) રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી
- સાચો જવાબ: (B) 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર.
182. નીચેનામાંથી કોને ‘જાહેર હિસાબ સમિતિ’ (Public Accounts Committee – PAC) ના ‘મિત્ર, ફિલોસોફર અને માર્ગદર્શક’ માનવામાં આવે છે?
(A) નાણામંત્રી
(B) વડાપ્રધાન
(C) ભારતના CAG
(D) લોકસભાના સ્પીકર
- સાચો જવાબ: (C) ભારતના CAG (કારણ કે CAG ના રિપોર્ટને આધારે જ PAC પોતાની તપાસ કરે છે).
183. એટર્ની જનરલ (Attorney General) નો કાર્યકાળ બંધારણ મુજબ કેટલો નક્કી કરાયો છે?
(D) બંધારણમાં કોઈ કાર્યકાળ નિશ્ચિત નથી, રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી રહે છે
- સાચો જવાબ: (D) બંધારણમાં કોઈ કાર્યકાળ નિશ્ચિત નથી.
- 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: એટર્ની જનરલ સરકારના વકીલ છે, જ્યારે સરકાર બદલાય (કે સરકાર ઈચ્છે) ત્યારે તેમનું રાજીનામું લેવાઈ જાય.
184. કયા અનુચ્છેદ મુજબ રાજ્યના ‘એડવોકેટ જનરલ’ ને વિધાનસભાની કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અને બોલવાનો અધિકાર છે (પરંતુ મત આપવાનો નહિ)?
- સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 177.
185. ‘ભાષા પંચ’ (Official Language Commission) ની સૌપ્રથમ રચના 1955 માં કરવામાં આવી હતી, તેના પ્રથમ અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ફઝલ અલી
(B) બી. જી. ખેર (B. G. Kher)
(C) કાકાસાહેબ કાલેલકર
(D) એમ. સી. સેતલવાડ
- સાચો જવાબ: (B) બી. જી. ખેર.
⚖️ ન્યાયતંત્ર (Judiciary & PIL)
186. ભારતમાં ‘જનહિતની અરજી’ (PIL – Public Interest Litigation) નો ખ્યાલ કયા દેશની ન્યાયિક પ્રણાલીમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?
(A) બ્રિટન
(B) અમેરિકા (USA)
(C) ફ્રાન્સ
(D) કેનેડા
- સાચો જવાબ: (B) અમેરિકા (USA).
187. ભારતમાં ‘પીઆઈએલ (PIL) ના પ્રણેતા / જનક’ તરીકે કયા મુખ્ય ન્યાયાધીશને ઓળખવામાં આવે છે?
(A) જસ્ટિસ વાય. વી. ચંદ્રચૂડ
(B) જસ્ટિસ એચ. જે. કાનિયા
(C) જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી
(D) જસ્ટિસ દીપક મિશ્રા
- સાચો જવાબ: (C) જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી.
188. જો સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ બંનેમાં રિટ (Writ) દાખલ થઈ શકતી હોય, તો સામાન્ય પ્રણાલી મુજબ નાગરિકે પહેલા ક્યાં જવું જોઈએ?
(A) સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં
(B) સીધા હાઈકોર્ટમાં
(C) માત્ર જિલ્લા અદાલતમાં
(D) ક્યાંય પણ જવાની મનાઈ છે
- સાચો જવાબ: (B) હાઈકોર્ટમાં (જોકે મૂળભૂત હક માટે તે સીધો SC જઈ શકે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ સામાન્ય રીતે પૂછે છે કે તમે પહેલા હાઈકોર્ટમાં કેમ ન ગયા?).
189. ભારતીય બંધારણમાં ‘ન્યાયિક સમીક્ષા’ (Judicial Review) નો આધાર શું છે?
(A) કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા (Procedure established by law)
(B) કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા (Due process of law)
(C) ન્યાયાધીશોની સ્વતંત્રતા
(D) રાષ્ટ્રપતિનો આદેશ
- સાચો જવાબ: (A) કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા (જે જાપાનમાંથી લેવાયેલ છે, અને અનુચ્છેદ 21 માં તેનો ઉલ્લેખ છે).
🚨 કટોકટી અને તેના ગહન પ્રભાવ (Emergency Impacts)
190. કટોકટી દરમિયાન ‘મૂળભૂત અધિકારોનું મોકૂફ થવું’ (Suspension of Fundamental Rights) – આ જોગવાઈ ભારતે કયા દેશના બંધારણમાંથી લીધી છે?
(A) અમેરિકા
(B) બ્રિટન
(C) જર્મની (વાઇમર બંધારણ)
(D) આયર્લેન્ડ
- સાચો જવાબ: (C) જર્મની (વાઇમર બંધારણ).
- 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: જર્મનીમાં હિટલરે લોકોના બધા જ હકો છીનવી લીધા હતા! આથી હકો સ્થગિત કરવાની વાત ‘જર્મની’ સાથે જોડાયેલી છે.
191. કયા અનુચ્છેદ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ કટોકટી દરમિયાન અન્ય મૂળભૂત અધિકારો (અનુ. 20 અને 21 સિવાય) ના અમલ માટે ‘કોર્ટમાં જવાના અધિકાર’ ને સ્થગિત કરી શકે છે?
(A) 355
(B) 358
(C) 359
(D) 361
- સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 359 (જ્યારે 358 માત્ર અનુ. 19 ને આપોઆપ સ્થગિત કરે છે).
192. રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency) લાદવા માટે મંત્રીમંડળની ‘લેખિત ભલામણ’ (Written Recommendation) ફરજિયાત કયા બંધારણીય સુધારાથી કરવામાં આવી?
(A) 38મા
(B) 42મા
(C) 44મા
(D) 61મા
- સાચો જવાબ: (C) 44મા સુધારા (1978). (1975 માં ઇન્દિરા ગાંધીએ મૌખિક આદેશથી કટોકટી લગાવી હતી, તે ભૂલ ભવિષ્યમાં ન થાય તે માટે આ સુધારો થયો).
193. ‘નાણાકીય કટોકટી’ (Financial Emergency – 360) લાગે ત્યારે કોના પગાર અને ભથ્થામાં ઘટાડો કરી શકાય છે?
(A) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ
(B) માત્ર ન્યાયાધીશો
(C) રાષ્ટ્રપતિ સિવાય તમામ સરકારી કર્મચારીઓ અને ન્યાયાધીશોના
(D) કોઈના પગાર ન ઘટાડી શકાય
- સાચો જવાબ: (C) રાષ્ટ્રપતિ સિવાય તમામ સરકારી કર્મચારીઓ (કેન્દ્ર+રાજ્ય) અને સુપ્રીમ કોર્ટ/હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોના પગાર ઘટાડી શકાય છે.
🌐 કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો (Center-State Relations)
194. સમવર્તી યાદી (Concurrent List) ના કોઈ એક જ વિષય પર જો કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને અલગ-અલગ કાયદો બનાવે, તો સામાન્ય સંજોગોમાં કોનો કાયદો માન્ય રહે છે?
(A) રાજ્યનો કાયદો
(B) કેન્દ્રનો (સંસદનો) કાયદો
(C) બંને રદ થાય
(D) સુપ્રીમ કોર્ટ જે નક્કી કરે તે
- સાચો જવાબ: (B) કેન્દ્રનો (સંસદનો) કાયદો માન્ય રહે છે અને રાજ્યનો કાયદો તે હદ સુધી રદબાતલ થાય છે.
195. જો રાજ્યપાલ રાજ્યના કાયદાને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે અનામત (Reserve) રાખે અને રાષ્ટ્રપતિ તેને મંજૂરી આપે, તો પછી કેન્દ્રના કાયદા સામે કોનો કાયદો ટકી જાય?
(A) કેન્દ્રનો જ કાયદો ટકે
(B) તે રાજ્યમાં ‘રાજ્યનો કાયદો’ માન્ય રહે છે
(C) બિલ રદ થાય
(D) બંને ટકે
- સાચો જવાબ: (B) તે રાજ્ય પૂરતો ‘રાજ્યનો કાયદો’ માન્ય રહે છે (આ કેન્દ્રના કાયદા પર ઓવરરાઈડ કરવાનો અપવાદ છે).
196. ‘આંતરરાજ્ય નદી જળ વિવાદ’ (Inter-State River Water Dispute – અનુચ્છેદ 262) માટે ખાસ ટ્રિબ્યુનલ રચવાની સત્તા કોની પાસે છે?
(A) સુપ્રીમ કોર્ટ
(B) રાષ્ટ્રપતિ
(C) સંસદ (Parliament)
(D) નીતિ આયોગ
- સાચો જવાબ: (C) સંસદ (સંસદે આ માટે 1956 માં કાયદો બનાવ્યો છે).
197. નીચેનામાંથી કયો ટેક્સ (કર) કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવે છે અને ઉઘરાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે પૂરેપૂરો રાજ્યોને સોંપી દેવામાં આવે છે? (અનુચ્છેદ 269)
(A) આવકવેરો (Income Tax)
(B) કોર્પોરેશન ટેક્સ
(C) આંતરરાજ્ય વેપાર પરનો ટેક્સ (કર)
(D) એક્સાઇઝ ડ્યુટી
- સાચો જવાબ: (C) આંતરરાજ્ય વેપાર પરનો ટેક્સ (Taxes levied and collected by the Union but assigned to the States).
🏛️ સંસદીય પ્રક્રિયાઓ અને ખરડા (Parliamentary Terminology)
198. નાણાકીય ખરડો (Money Bill) રાષ્ટ્રપતિ ક્યારેય પુનઃવિચાર માટે પરત મોકલી શકતા નથી, કારણ કે…?
(A) તે માત્ર લોકસભામાં જ પસાર થાય છે
(B) તે રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ મંજૂરી (Prior Recommendation) થી જ રજૂ કરવામાં આવે છે
(C) તે બહુ નાનો ખરડો હોય છે
(D) તે વડાપ્રધાન રજૂ કરે છે
- સાચો જવાબ: (B) તે રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ મંજૂરીથી જ રજૂ કરવામાં આવે છે (એટલે પોતે જ મંજૂરી આપી હોવાથી પાછું મોકલવાનો સવાલ નથી રહેતો).
199. સંસદીય પ્રણાલીમાં ‘લેમ-ડક સત્ર’ (Lame-Duck Session) કોને કહેવાય છે?
(A) ચોમાસુ સત્ર
(B) જૂની લોકસભાનું છેલ્લું સત્ર
(C) બજેટ સત્રનું પહેલું અઠવાડિયું
(D) રાત્રે ચાલતી સંસદ
- સાચો જવાબ: (B) જૂની લોકસભાનું છેલ્લું સત્ર.
- 🔥 સમજૂતી: જૂની લોકસભાના જે સભ્યો નવી ચૂંટણીમાં હારી ગયા હોય અને નવી લોકસભામાં ન ચૂંટાયા હોય તેમને ‘Lame-Ducks’ (લંગડા બતક) કહેવાય છે!
200. ‘ઓફિસ ઓફ પ્રોફિટ’ (લાભનું પદ) શું છે અને તેને વ્યાખ્યાયિત કરવાની સત્તા કોની પાસે છે?
(A) સુપ્રીમ કોર્ટ
(B) ચૂંટણી પંચ
(C) સંસદ (Parliament)
(D) રાષ્ટ્રપતિ
- સાચો જવાબ: (C) સંસદ (બંધારણમાં ‘લાભનું પદ’ વ્યાખ્યાયિત નથી, પણ સંસદ કાયદા દ્વારા નક્કી કરે છે કે કયું પદ લાભનું ગણાશે અને કયું નહિ).
📜 ઐતિહાસિક તથ્યો, સુધારા અને અન્ય જોગવાઈઓ
201. દેશી રજવાડાઓના રાજાઓને મળતા પેન્શન એટલે કે ‘પ્રિવી પર્સ’ (Privy Purse) કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા નાબૂદ કરવામાં આવ્યા?
(A) 24મો સુધારો (1971)
(B) 26મો સુધારો (1971)
(C) 36મો સુધારો
(D) 42મો સુધારો
- સાચો જવાબ: (B) 26મો બંધારણીય સુધારો, 1971 (ઇન્દિરા ગાંધી સરકાર દ્વારા).
202. 9મી અનુસૂચિ (જેમાં જમીન સુધારણાના કાયદા છે) કયા વડાપ્રધાનના કાર્યકાળ દરમિયાન બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી હતી?
(A) લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
(B) ઇન્દિરા ગાંધી
(C) જવાહરલાલ નેહરુ
(D) મોરારજી દેસાઈ
- સાચો જવાબ: (C) જવાહરલાલ નેહરુ (પ્રથમ સુધારો – 1951).
203. 10મી અનુસૂચિ (પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો) કયા વડાપ્રધાનના કાર્યકાળ દરમિયાન બંધારણમાં ઉમેરાઈ?
(A) રાજીવ ગાંધી
(B) વી. પી. સિંહ
(C) પી. વી. નરસિમ્હા રાવ
(D) અટલ બિહારી વાજપેયી
- સાચો જવાબ: (A) રાજીવ ગાંધી (52મો સુધારો – 1985).
204. બંધારણની પ્રસ્તાવના (Preamble) માં ‘સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય’ નો ખ્યાલ કઈ ક્રાંતિમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?
(A) ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ
(B) અમેરિકન ક્રાંતિ
(C) રશિયન ક્રાંતિ (1917)
(D) ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ
- સાચો જવાબ: (C) રશિયન ક્રાંતિ (જ્યારે ‘સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા’ એ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિમાંથી લેવાયેલ છે).
205. ભારતમાં ‘રાજ્યપાલના પદ’ (Governor) અને ‘મજબૂત કેન્દ્રવાળા સમવાયતંત્ર’ નો ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવાયો છે?
(A) બ્રિટન
(B) અમેરિકા
(C) કેનેડા
(D) આયર્લેન્ડ
- સાચો જવાબ: (C) કેનેડા.
206. ‘રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ’ (National Development Council – NDC) ની સ્થાપના ક્યારે કરવામાં આવી હતી?
(A) 15 માર્ચ 1950
(B) 6 ઓગસ્ટ 1952
(C) 1 જાન્યુઆરી 2015
(D) 26 જાન્યુઆરી 1950
- સાચો જવાબ: (B) 6 ઓગસ્ટ 1952 (પંચવર્ષીય યોજનાઓને અંતિમ મંજૂરી આપવા માટે, જે હવે NITI આયોગમાં મર્જ જેવી થઈ ગઈ છે).
207. 8મી અનુસૂચિમાં ‘સંથાલી, મૈથિલી, બોડો અને ડોગરી’ ભાષાઓ કયા સુધારાથી ઉમેરાઈ?
(A) 21મા
(B) 71મા
(C) 92મા
(D) 100મા
- સાચો જવાબ: (C) 92મા સુધારા (2003) દ્વારા.
208. ‘પંચાયતી રાજ’ નો વિષય બંધારણની કઈ યાદી (List) માં આવે છે?
(A) સંઘ યાદી
(B) રાજ્ય યાદી
(C) સમવર્તી યાદી
(D) અવશિષ્ટ યાદી
- સાચો જવાબ: (B) રાજ્ય યાદી (એટલા માટે જ દરેક રાજ્યમાં પંચાયતી રાજના નિયમો અલગ-અલગ છે).
209. નગરપાલિકામાં ‘મહાનગર આયોજન સમિતિ’ (Metropolitan Planning Committee) ના કેટલા સભ્યો ચૂંટાયેલા હોવા જોઈએ?
(A) અડધા (1/2)
(B) બે-તૃતીયાંશ (2/3)
(C) ત્રણ-ચતુર્થાંશ (3/4)
(D) બધા જ નિમાયેલા હોય છે
- સાચો જવાબ: (B) ઓછામાં ઓછા 2/3 સભ્યો (અનુચ્છેદ 243ZE મુજબ).
210. ભારતના બંધારણના નિર્માણમાં સૌથી મોટો આધાર (Base / Blueprint) કયો કાયદો માનવામાં આવે છે?
(A) પીટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ 1784
(B) મોર્લે મિન્ટો સુધારા 1909
(C) ભારત શાસન અધિનિયમ 1935 (Government of India Act 1935)
(D) ભારતીય સ્વતંત્રતા ધારો 1947
- સાચો જવાબ: (C) ભારત શાસન અધિનિયમ 1935 (બંધારણનો 70% જેટલો હિસ્સો સીધો આ કાયદામાંથી લેવાયેલો છે).
.