Acid

વિજ્ઞાનનો સૌથી ફેવરિટ અને એક્ઝામમાં 100% માર્ક્સ અપાવતો ટોપિક એટલે “એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર (Acid, Base & Salts)”!
ધોરણ 8 થી 12 ના પાઠ્યપુસ્તકોમાં આ ચેપ્ટર એટલું બધું ઊંડાણમાં છે કે પેપર સેટર આમાંથી ગોળ-ગોળ ફેરવીને પ્રશ્નો પૂછે છે. પણ ચિંતા નહિ, આજે આપણે આ ટોપિકનું એવું ડીપ પોસ્ટમોર્ટમ કરીશું કે તમારે ક્યારેય કોઈ બુક ખોલવી નહિ પડે. સાથે જ 20 શાનદાર MCQ અને લેટેસ્ટ 10 Current Affairs ના પ્રશ્નો ‘દેશી Tricks’ સાથે અહીં તૈયાર કર્યા છે! 👮‍♂️✌️🔥
🧪 ભાગ ૧: એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષારનો પાયો (સંપૂર્ણ પોસ્ટમોર્ટમ)
૧. એસિડ (Acids)

• સ્વાદ અને ગુણધર્મો: એસિડ સ્વાદે ખાટા હોય છે. તે પાણીમાં ઓગળીને H+ (હાઇડ્રોજન આયન) મુક્ત કરે છે.
• 🧠 લિટમસ પત્રની Trick: “અ – ભૂ – રા” (એસિડ ભૂરા લિટમસ પત્રને લાલ બનાવે છે).
• કુદરતી સ્ત્રોતોમાં રહેલા એસિડ (પરીક્ષાના ફેવરિટ જોડકાં):
• લીંબુ / નારંગી (ખાટા ફળો) ➔ સાઈટ્રિક એસિડ
• દહીં / છાશ ➔ લેક્ટિક એસિડ (🧠 Trick: દૂધ માપવાનું મીટર એટલે લેક્ટોમીટર!)
• આમલી / કાચી દ્રાક્ષ ➔ ટાર્ટરિક એસિડ (🧠 Trick: ખાટી આમલી ખાઈએ એટલે દાંતમાંથી ટાર-ટાર અવાજ આવે!)
• ટામેટા ➔ ઓક્ઝેલિક એસિડ (🧠 Trick: ટામેટાનો આકાર ‘O’ જેવો હોય, એટલે ઓક્ઝેલિક!)
• કીડીનો ડંખ / કવચનો ડંખ ➔ ફોર્મિક એસિડ (મિથેનોઈક એસિડ) (🧠 Trick: કીડી ‘ફોર્મ’ માં આવીને ડંખ મારે!)
• સફરજન ➔ મેલિક એસિડ (🧠 Trick: સફરજન ‘મેલું’ હોય તો ધોઈને ખાવું!)
• વિનેગાર (સરકો) ➔ એસિટિક એસિડ (ઇથેનોઈક એસિડ).
  ૨. બેઇઝ (Bases)
• સ્વાદ અને ગુણધર્મો: બેઇઝ સ્વાદે તૂરા અને સ્પર્શે સાબુ જેવા ચીકણા હોય છે. તે પાણીમાં ઓગળીને OH- (હાઇડ્રોક્સાઇડ આયન) મુક્ત કરે છે.
• 🧠 લિટમસ પત્રની Trick: “બે – લા – ભૂ” (બેઇઝ લાલ લિટમસ પત્રને ભૂરું બનાવે છે).
• ઉદાહરણો: સાબુ (NaOH – કોસ્ટિક સોડા), ચૂનાનું નીતર્યું પાણી (Ca(OH)2), મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા (Mg(OH)2).
  ૩. pH માપક્રમ (pH Scale)
• ડેનિશ વૈજ્ઞાનિક સોરેન્સન (Sorenson) એ આ માપક્રમ શોધ્યો. ‘p’ એટલે પોટેન્ઝ (જર્મન શબ્દ) જેનો અર્થ થાય છે ‘શક્તિ’ (હાઇડ્રોજન આયનની શક્તિ).
• આ સ્કેલ 0 થી 14 સુધીનો હોય છે.
• pH 0 થી 7: એસિડિક (pH જેટલી ઓછી, એસિડ એટલો જ સ્ટ્રોંગ).
• pH 7: તટસ્થ (શુદ્ધ પાણી / વરસાદનું પાણી).
• pH 7 થી 14: બેઝિક/આલ્કલાઇન (pH જેટલી વધુ, બેઇઝ એટલો જ સ્ટ્રોંગ).
• 🧠 IMP રક્તની pH: આપણા લોહીની pH 7.4 છે. (Trick: સાચો (7.4) લોહીનો સંબંધ!)
  ૪. ક્ષાર (Salts) અને અગત્યના સંયોજનો
  જ્યારે એસિડ અને બેઇઝ ભેગા થાય, ત્યારે એકબીજાની અસર નાબૂદ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ (Neutralization) કહેવાય છે. (એસિડ + બેઇઝ ➔ ક્ષાર + પાણી).
• મીઠું (NaCl): સોડિયમ ક્લોરાઇડ.
• ખાવાનો સોડા (Baking Soda – NaHCO3): સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ. (🧠 Trick: રસોડામાં ખાવાનું કોણ બનાવે? ‘બાઈ’ બનાવે. એટલે ‘બાય’કાર્બોનેટ!)
• ધોવાનો સોડા (Washing Soda – Na2CO3.10H2O): સોડિયમ કાર્બોનેટ. (🧠 Trick: કપડાં ધોવા 10 ડોલ પાણી જોઈએ, એટલે પાછળ 10H2O લાગે!)
• બ્લીચિંગ પાવડર (CaOCl2): પાણીને જંતુમુક્ત કરવા.
• પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (PoP – CaSO4.½H2O): જીપ્સમને ગરમ કરવાથી બને. હાડકાં સાંધવા અને મૂર્તિઓ બનાવવા વપરાય.
  🎯 ભાગ ૨: 20 ખતરનાક MCQ ટેસ્ટ (Tricks સાથે)

1. લાલ કીડી ચટકો ભરે ત્યારે તે આપણા શરીરમાં કયો એસિડ દાખલ કરે છે જેનાથી બળતરા થાય છે?
   (A) સાઈટ્રિક એસિડ (B) લેક્ટિક એસિડ (C) ફોર્મિક એસિડ (મિથેનોઈક) (D) ઓક્ઝેલિક એસિડ
   જવાબ: (C) ફોર્મિક એસિડ
   🧠 Trick: કીડી ફુલ ‘ફોર્મ’ માં આવીને કરડે!
2. જઠરમાં ખોરાકના પાચન માટે કયો એસિડ ઉત્પન્ન થાય છે?
   (A) સલ્ફ્યુરિક એસિડ (B) નાઈટ્રિક એસિડ (C) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) (D) એસિટિક એસિડ
   જવાબ: (C) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl)
   🧠 Trick: પેટમાં ઍસિડિટી થાય ત્યારે HCl વધે છે.
3. વધારે પડતો ખોરાક ખાવાથી થતી એસિડિટીના ઉપચાર માટે કયા એન્ટાસિડ (Antacid) નો ઉપયોગ થાય છે?
   (A) મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા (Mg(OH)2) (B) ધોવાનો સોડા (C) વિનેગાર (D) મીઠું
   જવાબ: (A) મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા (મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ)
   🧠 Trick: પેટમાં એસિડ વધે તો તેને મારવા ‘બેઇઝ’ (Eno / મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા) પીવો પડે!
4. એસિડ ભૂરા લિટમસ પેપરને કેવા રંગમાં ફેરવે છે?
   (A) લાલ (B) લીલો (C) કાળો (D) કોઈ અસર નહિ
   જવાબ: (A) લાલ
   🧠 Trick: અ – ભૂ – રા (એસિડ ભૂરા ને લાલ કરે).
5. શુદ્ધ પાણી (Pure Water) ની pH કેટલી હોય છે?
   (A) 0 (B) 7 (C) 14 (D) 5.5
   જવાબ: (B) 7 (તટસ્થ)
6. મનુષ્યના રુધિર (Blood) ની pH નું મૂલ્ય કેટલું છે?
   (A) 6.4 (B) 7.0 (C) 7.4 (D) 8.4
   જવાબ: (C) 7.4 (હળવું બેઝિક)
   🧠 Trick: સાચો (7.4) લોહીનો સંબંધ.
7. મોંની pH નું મૂલ્ય કેટલાથી ઘટે ત્યારે દાંતનું ક્ષયન (સડવાનું) શરૂ થાય છે?
   (A) 7.0 થી ઘટે (B) 5.5 થી ઘટે (C) 8.0 થી ઘટે (D) 3.5 થી ઘટે
   જવાબ: (B) 5.5 થી ઘટે ત્યારે
   🧠 Trick: ચોકલેટ ખાવાથી મોંમાં એસિડ બને, pH 5.5 થી ઘટે એટલે દાંત સડે. એટલે જ ટૂથપેસ્ટ બેઝિક હોય છે!
8. એસિડ વર્ષા (Acid Rain) માટે કયા વાયુઓ જવાબદાર છે?
   (A) SO2 અને NO2 (B) CO2 અને CO (C) O2 અને N2 (D) H2 અને Cl2
   જવાબ: (A) SO2 (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) અને NO2 (નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ)
9. સોનું અને પ્લેટિનમ જેવી કિંમતી ધાતુઓને ઓગાળવા માટે ઝવેરીઓ કયા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરે છે?
   (A) સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ (B) એક્વા રેજિયા (અમલરાજ) (C) નાઈટ્રિક એસિડ (D) બેન્ઝીન
   જવાબ: (B) એક્વા રેજિયા (અમલરાજ)
   📖 સમજૂતી: આ સાંદ્ર HCl અને સાંદ્ર HNO3 નું 3:1 ના પ્રમાણમાં બનાવેલું તાજું મિશ્રણ છે.
10. ખાવાના સોડા (Baking Soda) નું રાસાયણિક સૂત્ર શું છે?
    (A) Na2CO3 (B) NaHCO3 (C) NaCl (D) NaOH
    જવાબ: (B) NaHCO3 (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ)
11. કપડાં ધોવાના સોડા (Washing Soda) નું રાસાયણિક સૂત્ર કયું છે?
    (A) Na2CO3.10H2O (B) NaHCO3 (C) CaOCl2 (D) CaSO4
    જવાબ: (A) Na2CO3.10H2O (સોડિયમ કાર્બોનેટ)
    🧠 Trick: કપડાં ધોવા 10 ડોલ પાણી (10H2O) જોઈએ!
12. ચીની માટીના વાસણો કે કાચ પર લખાણ લખવા (કાચને ઓગાળવા) માટે કયો એકમાત્ર એસિડ વપરાય છે?
    (A) હાઇડ્રોફ્લોરિક એસિડ (HF) (B) સલ્ફ્યુરિક એસિડ (H2SO4) (C) નાઈટ્રિક એસિડ (D) એસિટિક એસિડ
    જવાબ: (A) હાઇડ્રોફ્લોરિક એસિડ (HF)
    🧠 Trick: કાચને ‘ફ્લોર’ પર પાડો તો તૂટી જાય! (હાઈડ્રો-ફ્લોરિક).
13. ટામેટામાં કયો એસિડ રહેલો છે?
    (A) સાઈટ્રિક (B) ટાર્ટરિક (C) ઓક્ઝેલિક (D) લેક્ટિક
    જવાબ: (C) ઓક્ઝેલિક એસિડ
    🧠 Trick: ટામેટાનો આકાર ‘O’ જેવો હોય, એટલે ઓક્ઝેલિક!
14. ખેડૂતો જમીનની એસિડિટી દૂર કરવા (તટસ્થ કરવા) જમીનમાં શું ઉમેરે છે?
    (A) યુરિયા (B) કળીચૂનો (Lime / CaO) (C) મીઠું (D) એસિડ
    જવાબ: (B) કળીચૂનો (Quick Lime)
    🧠 Trick: જમીન એસિડિક થઈ જાય તો તેમાં ‘બેઇઝ’ (ચૂનો) નાખવો પડે.
15. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (PoP) શેમાંથી બનાવવામાં આવે છે?
    (A) ચૂનાના પથ્થર (B) જિપ્સમ (ચીરોડી) (C) બોક્સાઇટ (D) સિલિકા
    જવાબ: (B) જિપ્સમ (CaSO4.2H2O)
    📖 સમજૂતી: જિપ્સમને 373 K તાપમાને ગરમ કરવાથી PoP બને છે.
16. પીવાના પાણીને બેક્ટેરિયા મુક્ત કરવા માટે કયો પાવડર વપરાય છે?
    (A) બ્લીચિંગ પાવડર (CaOCl2) (B) બેકિંગ પાવડર (C) જીપ્સમ (D) સોડિયમ
    જવાબ: (A) બ્લીચિંગ પાવડર (વિરંજન ચૂર્ણ)
17. ચાઇનીઝ ફૂડ (મંચુરિયન/નુડલ્સ) માં ખટાશ લાવવા માટે વપરાતો ‘વિનેગાર’ (સરકો) કયા એસિડનું જલીય દ્રાવણ છે?
    (A) એસિટિક એસિડ (B) ફોર્મિક એસિડ (C) નાઈટ્રિક એસિડ (D) સલ્ફ્યુરિક એસિડ
    જવાબ: (A) એસિટિક એસિડ (5-8% દ્રાવણ)
18. જ્યારે એસિડ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે કયો વાયુ મુક્ત થાય છે? (જે ‘પોપ’ અવાજ સાથે સળગે છે)
    (A) ઓક્સિજન (B) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (C) હાઇડ્રોજન (H2) (D) નાઇટ્રોજન
    જવાબ: (C) હાઇડ્રોજન વાયુ (H2)
19. નીચેનામાંથી કયો નિર્બળ (Weak) એસિડ છે?
    (A) HCl (B) H2SO4 (C) HNO3 (D) CH3COOH (એસિટિક એસિડ)
    જવાબ: (D) એસિટિક એસિડ (CH3COOH)
    📖 સમજૂતી: જે એસિડ આપણે ખાઈ શકીએ તે બધા નિર્બળ એસિડ હોય (લીંબુ, ટામેટા, વિનેગાર).
20. અગ્નિશામક (Fire Extinguisher) સિલિન્ડરમાં આગ ઓલવવા કયા સંયોજનનો ઉપયોગ થાય છે?
    (A) ધોવાનો સોડા (B) ખાવાનો સોડા (NaHCO3) (C) મીઠું (D) બ્લીચિંગ પાવડર
    જવાબ: (B) ખાવાનો સોડા (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ)
    📖 સમજૂતી: તે એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી CO2 વાયુ કાઢે છે, જે આગ ઓલવે છે.
    📰 ભાગ ૩: 10 નવીનતમ ‘Current Affairs & Applied Science’ પ્રશ્નો (2026 માટે)
    આ પ્રશ્નો આવનારી પરીક્ષાનું મેરિટ નક્કી કરશે:
21. તાજેતરમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) ના વેચાણમાં બૂમ આવ્યો છે. જૂની પેટ્રોલ ગાડીઓની બેટરીમાં ‘સલ્ફ્યુરિક એસિડ’ વપરાતો હતો, પરંતુ EV ની બેટરી કઈ આધુનિક ટેકનોલોજી પર આધારિત છે?
    (A) લેડ એસિડ બેટરી (B) નિકલ કેડમિયમ બેટરી (C) લિથિયમ-આયન (Li-ion) બેટરી (D) આલ્કલાઇન બેટરી
    જવાબ: (C) લિથિયમ-આયન (Li-ion) બેટરી
    🧠 Trick: લિથિયમ સૌથી હલકી ધાતુ છે, એટલે EV ગાડીઓમાં વજન ન વધે!
22. સમુદ્રનું એસિડીકરણ (Ocean Acidification) જે પરવાળાના ટાપુઓ (Coral Reefs) નો નાશ કરી રહ્યું છે, તે મુખ્યત્વે કયા વાયુના વધારાને કારણે થાય છે?
    (A) O3 (ઓઝોન) (B) CO2 (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) (C) N2 (D) SO2
    જવાબ: (B) CO2 (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ)
    🧠 Trick: હવામાં CO2 વધે તે સમુદ્રના પાણી સાથે ભળીને ‘કાર્બોનિક એસિડ’ બનાવે છે!
23. ખેલાડીઓ (Athletes) જ્યારે અચાનક વધારે પડતું દોડે છે, ત્યારે તેમના સ્નાયુઓમાં ઓક્સિજનની કમીને કારણે કયો એસિડ જમા થાય છે, જેનાથી સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે (Cramps)?
    (A) સાઈટ્રિક એસિડ (B) લેક્ટિક એસિડ (C) એસિટિક એસિડ (D) પાયરુવિક એસિડ
    જવાબ: (B) લેક્ટિક એસિડ
    🧠 Trick: સ્નાયુઓમાં પણ દહીં જામી જાય (લેક્ટિક એસિડ)!
24. પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક સ્મારક ‘તાજમહેલ’ ને આસપાસની ફેક્ટરીઓના ધુમાડાથી થતા ‘એસિડ વરસાદ’ થી નુકસાન થઈ રહ્યું છે (આરસપહાણ કેન્સર). આ પ્રક્રિયામાં આરસપહાણ (Calcium Carbonate) શેમાં ફેરવાઈ જાય છે?
    (A) કેલ્શિયમ સલ્ફેટ (B) કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ (C) ઝિંક સલ્ફેટ (D) આયર્ન ઓક્સાઈડ
    જવાબ: (A) કેલ્શિયમ સલ્ફેટ
    🧠 Trick: એસિડ વરસાદમાં સલ્ફ્યુરિક એસિડ હોય છે, જે આરસ સાથે ભળી સલ્ફેટ બનાવે છે.
25. FSSAI દ્વારા પેકિંગવાળા ખાદ્ય પદાર્થો (જેમ કે જામ, અથાણાં અને સોસ) ને બગડતા અટકાવવા માટે પ્રિઝર્વેટિવ તરીકે કયા ક્ષારના ઉપયોગને માન્યતા અપાઈ છે?
    (A) સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (B) સોડિયમ બેન્ઝોએટ (C) પોટેશિયમ નાઈટ્રેટ (D) કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ
    જવાબ: (B) સોડિયમ બેન્ઝોએટ
    🧠 Trick: ખોરાકને લાંબો સમય સાચવવા બેન્ઝોએટ નો જાદુ!
26. તાજેતરમાં સરકાર ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ (Green Hydrogen) પર ભાર આપી રહી છે. પાણીમાંથી હાઇડ્રોજન છૂટો પાડવાની ‘ઇલેક્ટ્રોલાઇસિસ’ પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવા શુદ્ધ પાણીમાં શું ઉમેરવામાં આવે છે?
    (A) થોડાં ટીપાં એસિડ કે બેઇઝ (B) તેલ (C) ખાંડ (D) રેતી
    જવાબ: (A) થોડાં ટીપાં એસિડ કે બેઇઝ
    📖 સમજૂતી: શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું અવાહક છે, તેને સુવાહક બનાવવા એસિડ/બેઇઝના આયનો જોઈએ.
27. ઇસરો (ISRO) ના બાહુબલી રોકેટ LVM3 માં વપરાતા ઘન બળતણ (Solid Booster) માં ઓક્સિડાઇઝર તરીકે કયા ક્ષારનો ઉપયોગ થાય છે?
    (A) એમોનિયમ પરક્લોરેટ (B) સોડિયમ ક્લોરાઇડ (C) પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ (D) સિલ્વર નાઈટ્રેટ
    જવાબ: (A) એમોનિયમ પરક્લોરેટ (HTPB સાથે વપરાય છે)
28. WHO દ્વારા તાજેતરમાં હાર્ટ એટેક રોકવા માટે અપાતી કઈ લોકપ્રિય ‘પેઈનકિલર’ દવા (જે એક પ્રકારનો એસિડ છે) ના રોજિંદા ઉપયોગ સામે ચેતવણી અપાઈ છે, કારણ કે તેનાથી પેટમાં અલ્સર થઈ શકે છે?
    (A) પેરાસિટામોલ (B) એસ્પિરિન (એસિટાઇલ સેલિસિલિક એસિડ) (C) આઇબુપ્રોફેન (D) ક્રોસીન
    જવાબ: (B) એસ્પિરિન (એસિટાઇલ સેલિસિલિક એસિડ)
    🧠 Trick: એસ્પિરિન મૂળભૂત રીતે એસિડ જ છે, જે વધુ પડતો ખાવાથી પેટમાં કાણા (અલ્સર) પડે.
29. ખેડૂતોને આપવામાં આવતા ‘સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ’ (Soil Health Card) માં જમીનની ફળદ્રુપતા માપવા માટે સૌથી અગત્યનો પેરામીટર કયો ચકાસવામાં આવે છે?
    (A) જમીનનો રંગ (B) જમીનની pH (C) જમીનનું વજન (D) કાંકરાનું પ્રમાણ
    જવાબ: (B) જમીનની pH
    📖 સમજૂતી: જમીનની pH 6.5 થી 7.3 વચ્ચે હોય તો જ સારો પાક ઉગે.
30. તાજેતરમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા કયા એસિડના નિર્માણને ‘ગ્રીન કેમિસ્ટ્રી’ (Green Chemistry) ની પદ્ધતિથી બનાવવાની દિશામાં સંશોધનો ચાલી રહ્યા છે, જેથી ઝેરી વાયુઓ ઓછાં નીકળે?
    (A) એડિપિક એસિડ (નાયલોન બનાવવા વપરાતો) (B) સાઈટ્રિક એસિડ (C) લેક્ટિક એસિડ (D) ટાર્ટરિક એસિડ
    જવાબ: (A) એડિપિક એસિડ