નમસ્કાર! લો, હાજર છે 500+ પ્રશ્નોના મહા-નિચોડનો દસમો ભાગ (પ્રશ્ન નંબર 271 થી 300).

આ ભાગમાં આપણે સંસદની સંયુક્ત બેઠકના ગૂંચવણભર્યા પ્રશ્નો, કટોકટીના ડીપ નિયમો, વિશેષ કલમો (371 ની સિરીઝ), અને બંધારણના છેલ્લા ભાગોના માસ્ટર પ્રશ્નો શાનદાર ટ્રીક્સ સાથે સોલ્વ કરીશું.

🏛️ સંયુક્ત બેઠક અને બહુમતી (Joint Sitting & Quorum)

271. સંસદના બંને ગૃહોની ‘સંયુક્ત બેઠક’ (Joint Sitting) માટે ઓછામાં ઓછા કેટલા સભ્યોની હાજરી (કોરમ – Quorum) હોવી ફરજિયાત છે?

(A) માત્ર લોકસભાના 1/10

(B) બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાના એક-દશાંશ (1/10)

(C) 100 સભ્યો

(D) 1/3 સભ્યો

• સાચો જવાબ: (B) બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાના એક-દશાંશ (1/10).

272. સંયુક્ત બેઠકનું અધ્યક્ષપદ લોકસભાના સ્પીકર સંભાળે છે. પરંતુ જો સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકર બંને ગેરહાજર હોય, તો અધ્યક્ષપદ કોણ સંભાળે છે?

(A) ઉપરાષ્ટ્રપતિ (રાજ્યસભાના સભાપતિ)

(B) રાજ્યસભાના ઉપસભાપતિ (Deputy Chairman)

(C) વડાપ્રધાન

(D) રાષ્ટ્રપતિ

• સાચો જવાબ: (B) રાજ્યસભાના ઉપસભાપતિ (Deputy Chairman).
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: ઉપરાષ્ટ્રપતિ ક્યારેય સંયુક્ત બેઠકનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી શકે નહિ, કારણ કે તેઓ સંસદના સભ્ય નથી. તેથી સીધો વારો રાજ્યસભાના ‘ઉપસભાપતિ’ નો આવે છે.

273. બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠકમાં (Joint Sitting) ખરડો કઈ બહુમતીથી પસાર થાય છે?

(A) હાજર અને મત આપનાર સભ્યોની સાદી બહુમતી (Simple Majority)

(B) 2/3 વિશેષ બહુમતી

(C) અસરકારક બહુમતી

(D) પૂર્ણ બહુમતી

• સાચો જવાબ: (A) હાજર અને મત આપનાર સભ્યોની સાદી બહુમતી. (આ જ કારણે લોકસભાના સભ્યો વધુ હોવાથી સરકાર આસાનીથી બિલ પસાર કરાવી શકે છે).

274. લોકસભામાં સરકાર વિરુદ્ધ ‘અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ’ (No-confidence Motion) રજૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા કેટલા સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી છે?

(A) 25 સભ્યો

(B) 50 સભ્યો

(C) 100 સભ્યો

(D) 1/10 સભ્યો

• સાચો જવાબ: (B) 50 સભ્યો.

🚨 કટોકટીના ડીપ નિયમો (Emergency Deep Concepts)

275. રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (કલમ 356) મહત્તમ 3 વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે, પરંતુ તેને 1 વર્ષથી વધુ સમય માટે લંબાવવા કઈ 2 શરતો પૂરી થવી જરૂરી છે?

(A) દેશમાં રાષ્ટ્રીય કટોકટી ચાલુ હોય

(B) ચૂંટણી પંચ પ્રમાણપત્ર આપે કે હાલ ચૂંટણી કરાવવી શક્ય નથી

(C) A અને B બંને

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ મંજૂરી આપે

• સાચો જવાબ: (C) A અને B બંને (44મા સુધારાથી આ કડક નિયમ લાવવામાં આવ્યો હતો).

276. જો રાષ્ટ્રીય કટોકટી ‘સશસ્ત્ર બળવા’ (Armed Rebellion) ના આધારે લાગુ કરવામાં આવે, તો શું અનુચ્છેદ 19 (સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) આપોઆપ મોકૂફ થાય છે?

(A) હા, થાય છે

(B) ના, માત્ર ‘યુદ્ધ કે બાહ્ય આક્રમણ’ વખતે જ મોકૂફ થાય છે

(C) રાષ્ટ્રપતિ ઈચ્છે તો થાય

(D) 1 મહિના પછી થાય

• સાચો જવાબ: (B) ના, માત્ર ‘યુદ્ધ કે બાહ્ય આક્રમણ’ ના આધારે કટોકટી લાગે તો જ અનુચ્છેદ 19 આપોઆપ સ્થગિત થાય છે (અનુ. 358 મુજબ).

277. જ્યારે દેશમાં નાણાકીય કટોકટી (અનુ. 360) લાગુ હોય, ત્યારે રાજ્ય વિધાનસભાએ પસાર કરેલા નાણાકીય ખરડા (Money Bills) નું શું થાય છે?

(A) બિલ રદ થાય છે

(B) રાજ્યપાલ તેને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે ફરજિયાત અનામત રાખી શકે છે

(C) સુપ્રીમ કોર્ટ ચેક કરે છે

(D) સીધા પસાર થઈ જાય છે

• સાચો જવાબ: (B) રાજ્યપાલ તેને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે અનામત રાખી શકે છે (કેન્દ્રનો સંપૂર્ણ આર્થિક કંટ્રોલ આવી જાય છે).

⚖️ હકો, સેવાઓ અને ચૂંટણી પંચ (Rights & Commissions)

278. બંધારણના 44મા સુધારા બાદ ‘મિલકતનો અધિકાર’ (Right to Property) ભાગ-12 ના કયા અનુચ્છેદમાં કાનૂની અધિકાર તરીકે મૂકવામાં આવ્યો છે?

(A) 300

(B) 300-A

(C) 301

(D) 310

• સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 300-A (300-ક).

279. ‘મત આપવાનો અધિકાર’ (Right to Vote – 326) એ ભારતમાં કેવા પ્રકારનો અધિકાર છે?

(A) મૂળભૂત અધિકાર

(B) બંધારણીય / કાનૂની અધિકાર

(C) સામાજિક અધિકાર

(D) નૈતિક અધિકાર

• સાચો જવાબ: (B) બંધારણીય / કાનૂની અધિકાર (Constitutional Right).

280. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય 2 ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે કોઈ મુદ્દે મતભેદ થાય, તો ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણય કેવી રીતે લેવાય છે?

(A) CEC નો નિર્ણય અંતિમ ગણાય

(B) બહુમતીથી (Majority Vote) લેવાય છે

(C) રાષ્ટ્રપતિ નક્કી કરે છે

(D) સુપ્રીમ કોર્ટમાં જાય

• સાચો જવાબ: (B) બહુમતીથી (ત્રણેય કમિશનરોની સત્તા સમાન છે, તેથી 2 જણા જે બાજુ વોટ આપે તે નિર્ણય ફાઇનલ).

281. સનદી અધિકારીઓ (Civil Servants) ‘રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલની મરજી’ (Doctrine of Pleasure) હોય ત્યાં સુધી હોદ્દો ધરાવે છે, આ સિદ્ધાંત કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) 310

(B) 311

(C) 312

(D) 315

• સાચો જવાબ: (A) અનુચ્છેદ 310.

282. 102મા બંધારણીય સુધારાથી સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગ (OBC) ની યાદી બહાર પાડવાની સત્તા કોને આપવામાં આવી છે?

(A) પછાત વર્ગ આયોગ

(B) વડાપ્રધાન

(C) રાષ્ટ્રપતિ (અનુચ્છેદ 342A)

(D) રાજ્ય સરકાર

• સાચો જવાબ: (C) રાષ્ટ્રપતિ.

283. સુપ્રીમ કોર્ટ અને તેના જજોનો વહીવટી ખર્ચ કયા ફંડમાંથી ચૂકવવામાં આવે છે?

(A) આકસ્મિક નિધિ

(B) ભારતની સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India)

(C) પબ્લિક એકાઉન્ટ

(D) કાયદા મંત્રાલય

• સાચો જવાબ: (B) ભારતની સંચિત નિધિ.

284. રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કોઈપણ ફોજદારી (Criminal) કાર્યવાહીમાંથી રક્ષણ (Immunity) કયા અનુચ્છેદ હેઠળ આપવામાં આવ્યું છે?

(A) 14

(B) 361

(C) 365

(D) 368

• સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 361.

📍 રાજ્યો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ (Article 371 Series)

285. અનુચ્છેદ 371-F કયા રાજ્ય માટે વિશેષ જોગવાઈ કરે છે?

(A) મિઝોરમ

(B) અરુણાચલ પ્રદેશ

(C) ગોવા

(D) સિક્કિમ

• સાચો જવાબ: (D) સિક્કિમ.
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: F ફોર ફર્સ્ટ ક્લાસ (સિક્કિમ ફર્સ્ટ ક્લાસ સુંદર રાજ્ય છે).

286. અનુચ્છેદ 371-G કયા રાજ્ય માટે વિશેષ જોગવાઈ કરે છે?

(A) નાગાલેન્ડ

(B) મિઝોરમ

(C) મણિપુર

(D) આસામ

• સાચો જવાબ: (B) મિઝોરમ.
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: G ફોર ગોરમ (મિ’ઝોરમ’ નો પ્રાસ ગોરમ સાથે બેસે છે).

287. અનુચ્છેદ 371-H કયા રાજ્ય માટે વિશેષ જોગવાઈ કરે છે?

(A) હિમાચલ પ્રદેશ

(B) અરુણાચલ પ્રદેશ

(C) ગોવા

(D) હરિયાણા

• સાચો જવાબ: (B) અરુણાચલ પ્રદેશ.
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: H ફોર હાઈએસ્ટ (અરુણાચલ પ્રદેશ સૌથી હાઈએસ્ટ/પૂર્વમાં છે જ્યાં પહેલો સૂર્ય ઊગે છે).

📖 બંધારણના છેવાડાના તથ્યો (End Parts & Amendments)

288. બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ ‘1947 નો ભારતીય સ્વતંત્રતા ધારો’ અને ‘1935 નો ભારત શાસન અધિનિયમ’ સંપૂર્ણપણે રદ (Repeal) કરવામાં આવ્યા?

(A) 393

(B) 394

(C) 394-A

(D) 395

• સાચો જવાબ: (D) અનુચ્છેદ 395 (આ બંધારણનો છેલ્લો અનુચ્છેદ છે, જેમાં જૂના કાયદાઓ રદ કરાયા છે).

289. ભારતીય બંધારણની ‘સત્તાવાર હિન્દી આવૃત્તિ’ (Authoritative text in Hindi) કયા સુધારાથી અને કયા અનુચ્છેદમાં ઉમેરવામાં આવી?

(A) 42મો સુધારો, અનુ. 343

(B) 58મો સુધારો (1987), અનુ. 394-A

(C) 44મો સુધારો, અનુ. 395

(D) 86મો સુધારો, અનુ. 351

• સાચો જવાબ: (B) 58મો સુધારો (1987) દ્વારા અનુચ્છેદ 394-A ઉમેરાયો.

290. 91મા બંધારણીય સુધારા (2003) મુજબ, જો કોઈ સભ્ય પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ ગેરલાયક ઠરે, તો તેના મંત્રીપદનું શું થાય છે?

(A) તે મંત્રી રહી શકે છે

(B) તે આપોઆપ મંત્રીપદ પરથી પણ ગેરલાયક ઠરે છે (અનુચ્છેદ 75-1B)

(C) વડાપ્રધાન નિર્ણય લે છે

(D) 6 મહિના સુધી મંત્રી રહી શકે

• સાચો જવાબ: (B) તે આપોઆપ મંત્રીપદ પરથી પણ ગેરલાયક ઠરે છે (તેને ફરી ચૂંટણી લડવી જ પડે).

291. બંધારણીય સુધારા બિલ (Article 368) સંસદમાં રજૂ કરતા પહેલા શું રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ-મંજૂરી (Prior Recommendation) જરૂરી છે?

(A) હા, 100% જરૂરી છે

(B) માત્ર જો નાણાકીય બાબત હોય તો

(C) ના, કોઈ પૂર્વ-મંજૂરી જરૂરી નથી

(D) વડાપ્રધાનની મંજૂરી જરૂરી છે

• સાચો જવાબ: (C) ના, કોઈ પૂર્વ-મંજૂરી જરૂરી નથી.

292. જો બંધારણીય સુધારો ભારતની ‘સંઘીય વ્યવસ્થા’ (Federal Structure – કેન્દ્ર અને રાજ્યોની સત્તા) માં ફેરફાર કરતો હોય, તો સંસદ પસાર કરે પછી કેટલા રાજ્યોની મંજૂરી (Ratification) જોઈએ?

(A) 1/3 રાજ્યો

(B) અડધા (50%) રાજ્યોની વિધાનસભાઓની સાદી બહુમતી

(C) 2/3 રાજ્યો

(D) તમામ રાજ્યો

• સાચો જવાબ: (B) ઓછામાં ઓછા અડધા (50%) રાજ્યોની વિધાનસભાઓની સાદી બહુમતી (જેમ કે GST માં કર્યું હતું).

293. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની ‘નિમણૂક સમિતિ’ (Appointments Committee of the Cabinet) ના અધ્યક્ષ કોણ હોય છે?

(A) રાષ્ટ્રપતિ

(B) કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી

(C) વડાપ્રધાન

(D) કેબિનેટ સચિવ

• સાચો જવાબ: (C) વડાપ્રધાન.

294. ભારતનાં બંધારણની 8મી અનુસૂચિમાં મૂળ રૂપે (જ્યારે બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે) કેટલી ભાષાઓને માન્યતા આપવામાં આવી હતી?

(A) 12

(B) 14

(C) 18

(D) 22

• સાચો જવાબ: (B) 14 ભાષાઓ (પછી સુધારાથી 8 ઉમેરાઈ એટલે હવે 22 છે).

295. અનુચ્છેદ 19(1)(d) મુજબ દેશમાં ગમે ત્યાં મુક્તપણે ફરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ રાજ્ય કોના હિતમાં તેના પર વાજબી નિયંત્રણ (Restrictions) મૂકી શકે છે?

(A) માત્ર સામાન્ય જનતાના હિતમાં

(B) સામાન્ય જનતા અને કોઈપણ અનુસૂચિત આદિજાતિ (ST) ના હિતમાં

(C) માત્ર લશ્કરના હિતમાં

(D) કોઈ નિયંત્રણ મૂકી ન શકે

• સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય જનતા અને કોઈપણ અનુસૂચિત આદિજાતિ (ST) ના હિતમાં (જેથી બહારના લોકો આદિવાસી વિસ્તારમાં ઘૂસીને તેમનું શોષણ ન કરે).

296. ભારતના બંધારણનો કયો ભાગ ‘વેપાર, વાણિજ્ય અને આંતરવ્યવહાર’ (Trade and Commerce) સાથે સંબંધિત છે?

(A) ભાગ-11

(B) ભાગ-12

(C) ભાગ-13

(D) ભાગ-14

• સાચો જવાબ: (C) ભાગ-13.

297. જાહેર હિતમાં બે રાજ્યો વચ્ચેના વેપાર પર નિયંત્રણ મૂકવાની સત્તા કોની પાસે છે?

(A) રાષ્ટ્રપતિ

(B) સંસદ (અનુચ્છેદ 302 મુજબ)

(C) નાણાં પંચ

(D) વડાપ્રધાન

• સાચો જવાબ: (B) સંસદ (Parliament).

298. ભારતીય બંધારણમાં ‘ન્યાયિક સક્રિયતા’ (Judicial Activism) નો મુખ્ય આધાર કઈ બાબત છે?

(A) PIL (જનહિતની અરજી)

(B) બંધારણીય સુધારા

(C) કેબિનેટ પ્રસ્તાવ

(D) સંસદનો કાયદો

• સાચો જવાબ: (A) PIL (જનહિતની અરજી).

299. કેન્દ્રીય સતર્કતા આયોગ (CVC) એ નીચેનામાંથી કયા પ્રકારની સંસ્થા છે?

(A) બંધારણીય સંસ્થા

(B) વૈધાનિક સંસ્થા (Statutory Body)

(C) ખાનગી સંસ્થા

(D) ન્યાયિક સંસ્થા

• સાચો જવાબ: (B) વૈધાનિક સંસ્થા (વર્ષ 2003 માં કાયદો બનાવીને દરજ્જો અપાયો).

300. કોઈપણ મંત્રીને ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર હટાવવા માટે સંસદમાં કયો પ્રસ્તાવ લાવી શકાય છે?

(A) કામરોકો પ્રસ્તાવ

(B) નિંદા પ્રસ્તાવ (Censure Motion)

(C) વિશેષાધિકાર પ્રસ્તાવ

(D) ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ

• સાચો જવાબ: (B) નિંદા પ્રસ્તાવ (જે માત્ર કોઈ એક મંત્રી કે મંત્રીઓના સમૂહ વિરુદ્ધ તેમની નિંદા કરવા લાવી શકાય છે).

301 થી 330 પ્રશ્નો (Part-11)