ભાગમાં આપણે કેબિનેટ સમિતિઓ, સંસદમાં બહુમતીના પ્રકારો, રાષ્ટ્રપતિના વિશેષ વીટો, પક્ષપલટાના ડીપ નિયમો અને સુપ્રીમ કોર્ટની ઐતિહાસિક સત્તાઓ

🏛️ સંસદમાં બહુમતી અને પ્રસ્તાવ (Types of Majorities & Motions)

211. રાજ્યસભાના સભાપતિ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ) ને તેમના હોદ્દા પરથી દૂર કરવા માટે રાજ્યસભામાં કયા પ્રકારની બહુમતી જરૂરી છે?

(A) સાદી બહુમતી (Simple Majority)

(B) અસરકારક બહુમતી (Effective Majority – ગૃહની તત્કાલીન કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી)

(C) હાજર અને મત આપનારની 2/3 બહુમતી

(D) પૂર્ણ બહુમતી (Absolute Majority)

• સાચો જવાબ: (B) અસરકારક બહુમતી (Effective Majority).
• 🔥 સમજૂતી: ઉપરાષ્ટ્રપતિને હટાવવા માટે પહેલા રાજ્યસભામાં અસરકારક બહુમતી જોઈએ અને ત્યારબાદ લોકસભા માત્ર ‘સાદી બહુમતી’ થી સહમત થવી જોઈએ.

212. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પર ‘મહાભિયોગ’ (Impeachment) ચલાવવા માટે સંસદમાં કઈ બહુમતી અનિવાર્ય છે?

(A) હાજર અને મત આપનારની 2/3 બહુમતી

(B) ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાની બે-તૃતીયાંશ (2/3) બહુમતી

(C) અસરકારક બહુમતી

(D) સાદી બહુમતી

• સાચો જવાબ: (B) ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાની બે-તૃતીયાંશ (2/3) બહુમતી.
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: રાષ્ટ્રપતિ દેશના ‘સૌથી મોટા’ માણસ છે, એટલે તેમને હટાવવા માટે બહુમતી પણ ‘સૌથી કડક અને મોટી’ (કુલ સભ્યોના 2/3) જોઈએ!

213. રાષ્ટ્રપતિના ‘ખાસ અભિભાષણ’ (Special Address) બાદ સંસદમાં કયો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવે છે?

(A) નિંદા પ્રસ્તાવ

(B) ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ (Motion of Thanks)

(C) વિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ

(D) કપાત પ્રસ્તાવ

• સાચો જવાબ: (B) ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ (Motion of Thanks).

214. જો લોકસભામાં ‘ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ’ (Motion of Thanks) પસાર ન થાય (નિષ્ફળ જાય), તો શું પરિણામ આવે છે?

(A) રાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું આપે છે

(B) લોકસભા અધ્યક્ષ બદલાઈ જાય

(C) સરકાર (મંત્રીમંડળ) એ રાજીનામું આપવું પડે છે

(D) બિલ રદ થાય છે

• સાચો જવાબ: (C) સરકાર (મંત્રીમંડળ) એ રાજીનામું આપવું પડે છે.
• 🔥 સમજૂતી: ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ સરકારની નીતિઓનું પ્રતીક છે. જો તે પસાર ન થાય, તો તેનો અર્થ એ છે કે સરકાર પાસે લોકસભામાં બહુમતી નથી!

🛡️ રાષ્ટ્રપતિના વિશેષ અધિકારો અને વીટો (Veto Powers)

215. નીચેનામાંથી કયો ‘વીટો’ (Veto Power) ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પાસે નથી?

(A) આત્યંતિક વીટો (Absolute Veto)

(B) નિલંબનકારી વીટો (Suspensive Veto)

(C) પોકેટ વીટો (Pocket Veto)

(D) ક્વોલિફાઇડ વીટો (Qualified Veto)

• સાચો જવાબ: (D) ક્વોલિફાઇડ વીટો (આ વીટો અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે, ભારતમાં નથી).

216. શું સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા પસાર કરાયેલા ‘બંધારણીય સુધારા બિલ’ પર રાષ્ટ્રપતિ વીટો વાપરી શકે છે?

(A) હા, પોકેટ વીટો વાપરી શકે

(B) હા, નિલંબનકારી વીટો વાપરી શકે

(C) ના, કોઈ પણ વીટો વાપરી શકતા નથી (સંમતિ આપવા બંધાયેલા છે)

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટને પૂછીને વાપરી શકે

• સાચો જવાબ: (C) ના, કોઈ પણ વીટો વાપરી શકતા નથી (24મા બંધારણીય સુધારા, 1971 દ્વારા રાષ્ટ્રપતિ માટે સંમતિ આપવી ફરજિયાત કરાઈ છે).

217. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં નીચેનામાંથી કોણ ‘મત’ આપી શકે છે, પરંતુ તેમના પર ‘મહાભિયોગ’ ચલાવતી વખતે મત આપી શકતા નથી?

(A) લોકસભાના નિમાયેલા સભ્યો

(B) રાજ્યસભાના નિમાયેલા સભ્યો

(C) રાજ્યોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો (MLAs)

(D) વિધાનપરિષદના સભ્યો

• સાચો જવાબ: (C) રાજ્યોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો (MLAs).
• 🔥 સમજૂતી: ધારાસભ્યો રાષ્ટ્રપતિને ચૂંટે છે, પણ જ્યારે હટાવવાની વાત આવે (મહાભિયોગ) ત્યારે પાવર માત્ર સંસદ (MPs) પાસે જ છે!

218. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં કોણ ‘મત’ આપી શકતું નથી, પરંતુ તેમના ‘મહાભિયોગ’ માં મત આપી શકે છે?

(A) વિધાનપરિષદના સભ્યો

(B) રાજ્યોના મુખ્યમંત્રી

(C) સંસદના નિમાયેલા (Nominated) સભ્યો

(D) કોઈપણ નહીં

• સાચો જવાબ: (C) સંસદના નિમાયેલા (Nominated) સભ્યો (ચૂંટણીમાં મત નથી આપતા, પણ હટાવતી વખતે બંને ગૃહોના તમામ સભ્યો વોટ આપે છે).

💼 કેબિનેટ સમિતિઓ અને પંચ (Cabinet Committees & Commissions)

219. કેબિનેટ સમિતિઓમાં સૌથી શક્તિશાળી સમિતિ કઈ છે, જેને ‘સુપર કેબિનેટ’ (Super Cabinet) પણ કહેવામાં આવે છે?

(A) આર્થિક બાબતોની સમિતિ

(B) સુરક્ષા બાબતોની સમિતિ

(C) રાજકીય બાબતોની સમિતિ (Political Affairs Committee)

(D) સંસદીય બાબતોની સમિતિ

• સાચો જવાબ: (C) રાજકીય બાબતોની સમિતિ (તેના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે અને તમામ મોટા રાજકીય નિર્ણયો અહીં લેવાય છે).

220. મોટાભાગની કેબિનેટ સમિતિઓના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે, પરંતુ નીચેનામાંથી કઈ એકમાત્ર સમિતિના અધ્યક્ષ સામાન્ય રીતે ‘કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી’ હોય છે?

(A) આર્થિક બાબતોની સમિતિ

(B) નિમણૂક સમિતિ

(C) સંસદીય બાબતોની સમિતિ (Parliamentary Affairs Committee)

(D) સુરક્ષા સમિતિ

• સાચો જવાબ: (C) સંસદીય બાબતોની સમિતિ.

221. કેન્દ્ર અને રાજ્યોના સંબંધો સુધારવા માટે ભારત સરકારે 1983 માં કયા પ્રખ્યાત પંચની રચના કરી હતી?

(A) કોઠારી પંચ

(B) સરકારીયા પંચ (Sarkaria Commission)

(C) પુંછી પંચ

(D) શાહ કમિશન

• સાચો જવાબ: (B) સરકારીયા પંચ (આર. એસ. સરકારીયાના અધ્યક્ષસ્થાને).

222. વર્ષ 2007 માં કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો પર સમીક્ષા કરવા માટે રચવામાં આવેલું બીજું મહત્વનું પંચ કયું હતું?

(A) પુંછી પંચ (M. M. Punchhi Commission)

(B) ફઝલ અલી પંચ

(C) નાણાવટી પંચ

(D) મુખર્જી પંચ

• સાચો જવાબ: (A) પુંછી પંચ (મદન મોહન પુંછીના અધ્યક્ષસ્થાને).

📝 સંસદીય પ્રશ્નકાળ (Question Hour Terms)

223. સંસદના પ્રશ્નકાળમાં પૂછાતા ‘તારાંકિત પ્રશ્નો’ (Starred Questions) નો જવાબ મંત્રી દ્વારા કેવી રીતે આપવામાં આવે છે?

(A) લેખિતમાં

(B) મૌખિક રીતે (Oral answer)

(C) 15 દિવસ પછી

(D) ગુપ્ત રીતે

• સાચો જવાબ: (B) મૌખિક રીતે.
• 🔥 સ્માર્ટ ટ્રીક: સ્ટાર (તારા) ચમકે છે, એટલે એનો જવાબ ‘બોલીને’ (મૌખિક) તરત જ આપવામાં આવે છે અને તેના પર પૂરક પ્રશ્નો પણ પૂછી શકાય.

224. ‘અતારાંકિત પ્રશ્નો’ (Unstarred Questions) નો જવાબ કેવી રીતે આપવામાં આવે છે?

(A) મૌખિક રીતે

(B) રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા

(C) લેખિતમાં (Written answer)

(D) સ્પીકર દ્વારા

• સાચો જવાબ: (C) લેખિતમાં (આના પર કોઈ પૂરક પ્રશ્નો પૂછી શકાતા નથી).

225. કોઈ તાત્કાલિક જાહેર મહત્વના મુદ્દા પર ચર્ચા કરવા માટે ગૃહની ચાલુ કાર્યવાહી અટકાવી દેવા કયો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવે છે?

(A) ધ્યાન આકર્ષણ પ્રસ્તાવ

(B) કામરોકો પ્રસ્તાવ (Adjournment Motion)

(C) નિંદા પ્રસ્તાવ

(D) વિશેષાધિકાર પ્રસ્તાવ

• સાચો જવાબ: (B) કામરોકો પ્રસ્તાવ (આને રજૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 50 સભ્યોનો ટેકો જોઈએ).

🚨 પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law – 10મી અનુસૂચિ)

226. 10મી અનુસૂચિ (પક્ષપલટો) મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ‘નિમાયેલો કોઈ સભ્ય’ (Nominated Member) કેટલા સમય પછી કોઈ રાજકીય પક્ષમાં જોડાય તો તે ગેરલાયક ઠરે છે?

(A) 1 મહિના પછી

(B) 3 મહિના પછી

(C) 6 મહિના પછી

(D) કોઈપણ સમયે જોડાય તો ગેરલાયક જ ઠરે

• સાચો જવાબ: (C) 6 મહિના પછી.
• 🔥 સમજૂતી: નિમાયેલા સભ્ય પાસે 6 મહિનાનો સમય હોય છે. જો તે 6 મહિનાની અંદર કોઈ પાર્ટીમાં જોડાય તો ચાલે, પણ 6 મહિના પછી જોડાય તો તેનું સભ્યપદ રદ થઈ જાય!

227. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ કયો અપવાદ છે, જેમાં સભ્યપદ રદ થતું નથી?

(A) જ્યારે કોઈ સભ્ય પોતાની પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપે

(B) જ્યારે કોઈ સભ્ય પક્ષના વ્હીપ (આદેશ) વિરુદ્ધ મતદાન કરે

(C) જ્યારે કોઈ પક્ષના 2/3 (બે-તૃતીયાંશ) સભ્યો અન્ય પક્ષમાં ભળી જાય (Merger)

(D) અપક્ષ ઉમેદવાર ચૂંટણી જીત્યા પછી કોઈ પક્ષમાં જોડાય

• સાચો જવાબ: (C) જ્યારે કોઈ પક્ષના 2/3 (બે-તૃતીયાંશ) સભ્યો અન્ય પક્ષમાં ભળી જાય (Merger).

228. જો કોઈ ‘અપક્ષ’ (Independent) ચૂંટાયેલો સભ્ય ચૂંટણી પછી કોઈ રાજકીય પક્ષમાં જોડાય, તો પક્ષપલટા કાયદા મુજબ તેનું શું થાય છે?

(A) તેનું સભ્યપદ યથાવત રહે છે

(B) તેનું સભ્યપદ રદ થાય છે (ગેરલાયક ઠરે છે)

(C) રાષ્ટ્રપતિ નિર્ણય લે છે

(D) 6 મહિના પછી સભ્યપદ જાય છે

• સાચો જવાબ: (B) તેનું સભ્યપદ રદ થાય છે (અપક્ષ સભ્ય ક્યારેય કોઈ પાર્ટીમાં જોડાઈ શકે નહિ).

⚖️ સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ સત્તાઓ અને ઐતિહાસિક તથ્યો

229. કયા અનુચ્છેદ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ દેશની કોઈપણ અદાલત કે ટ્રિબ્યુનલે આપેલા ચુકાદા સામે અપીલ સાંભળવા માટે ‘સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન’ (SLP) ની મંજૂરી આપી શકે છે?

(A) અનુચ્છેદ 132

(B) અનુચ્છેદ 134

(C) અનુચ્છેદ 136

(D) અનુચ્છેદ 141

• સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 136 (લશ્કરી અદાલતોને બાદ કરતાં કોઈપણ અદાલતના ચુકાદા સામે સીધી અપીલ કરવાની ખાસ સત્તા).

230. કોઈ અનુસૂચિત વિસ્તાર (Scheduled Area) જાહેર કરવાની અંતિમ સત્તા કોની પાસે છે?

(A) સંસદ

(B) રાષ્ટ્રપતિ

(C) સંબંધિત રાજ્યના રાજ્યપાલ

(D) સુપ્રીમ કોર્ટ

• સાચો જવાબ: (B) રાષ્ટ્રપતિ (રાજ્યપાલ સાથે સલાહવિમર્શ કરીને વિસ્તારમાં વધારો-ઘટાડો પણ રાષ્ટ્રપતિ જ કરે છે).

231. બંધારણમાં ‘અલ્પસંખ્યક’ (Minority) શબ્દની વ્યાખ્યા કયા અનુચ્છેદમાં આપવામાં આવી છે?

(A) 29

(B) 30

(C) 350-A

(D) આખા બંધારણમાં ક્યાંય વ્યાખ્યા આપવામાં આવી નથી

• સાચો જવાબ: (D) આખા બંધારણમાં ક્યાંય વ્યાખ્યા આપવામાં આવી નથી (માત્ર ધર્મ અને ભાષા આધારિત લઘુમતીઓનો ઉલ્લેખ છે, વ્યાખ્યા નથી).

232. બંધારણમાં ‘બજેટ’ (વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક) નો ઉલ્લેખ અનુચ્છેદ 112 માં છે, તો શું તેમાં ‘વચગાળાના બજેટ’ (Interim Budget) નો કોઈ ઉલ્લેખ છે?

(A) હા, અનુચ્છેદ 116 માં

(B) હા, અનુચ્છેદ 112-A માં

(C) ના, વચગાળાના બજેટનો બંધારણમાં કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી

(D) અનુચ્છેદ 114 માં

• સાચો જવાબ: (C) ના, વચગાળાના બજેટનો બંધારણમાં કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી (તે માત્ર એક સંસદીય પરંપરા છે).

233. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોનો પગાર અને ભથ્થાં કોના દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે?

(A) રાષ્ટ્રપતિ

(B) નાણામંત્રી

(C) સંસદ (કાયદા દ્વારા)

(D) રિઝર્વ બેંક

• સાચો જવાબ: (C) સંસદ (Parliament).

234. ભારતની પ્રથમ લોકસભાની ચૂંટણી (1951-52) વખતે ‘મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર’ કોણ હતા?

(A) સુકુમાર સેન

(B) કે. વી. કે. સુંદરમ

(C) ટી. એન. શેષન

(D) એસ. પી. સેન વર્મા

• સાચો જવાબ: (A) સુકુમાર સેન.

235. રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ કે બંનેના હોદ્દા ખાલી હોય ત્યારે ‘કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ’ તરીકે કોણ ફરજ બજાવે છે?

(A) વડાપ્રધાન

(B) લોકસભા સ્પીકર

(C) ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)

(D) સૌથી સિનિયર કેબિનેટ મંત્રી

• સાચો જવાબ: (C) ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI).

236. અત્યાર સુધી ભારતના ઇતિહાસમાં એકમાત્ર એવા કયા ‘મુખ્ય ન્યાયાધીશ’ (CJI) છે જેમણે કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ફરજ બજાવી હોય?

(A) જસ્ટિસ વાય. વી. ચંદ્રચૂડ

(B) જસ્ટિસ એમ. હિદાયતુલ્લા (M. Hidayatullah)

(C) જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી

(D) જસ્ટિસ એચ. આર. ખન્ના

• સાચો જવાબ: (B) જસ્ટિસ એમ. હિદાયતુલ્લા (1969 માં રાષ્ટ્રપતિ ઝાકિર હુસૈનનું નિધન થયું અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વી. વી. ગીરીએ રાજીનામું આપ્યું ત્યારે).

237. ભાષાના આધારે રાજ્યોની રચના કરવા માટે 1953 માં રચાયેલા ‘રાજ્ય પુનર્ગઠન આયોગ’ (State Reorganization Commission) ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?

(A) ફઝલ અલી

(B) કે. એમ. પણિકર

(C) એચ. એન. કુંજરુ

(D) એસ. કે. ધર

• સાચો જવાબ: (A) ફઝલ અલી (તેથી આ પંચને ફઝલ અલી પંચ પણ કહેવાય છે. પણિકર અને કુંજરુ તેના સભ્યો હતા).

238. ભારતીય બંધારણમાં ‘યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ’ (UCC – સમાન દીવાની કાયદો) લાગુ કરનાર ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય કયું બન્યું છે? (સ્વતંત્રતા બાદ)

(A) ગોવા

(B) ઉત્તરાખંડ

(C) ગુજરાત

(D) ઉત્તર પ્રદેશ

• સાચો જવાબ: (B) ઉત્તરાખંડ (ગોવામાં પોર્ટુગીઝ સમયથી લાગુ છે, પણ સ્વતંત્રતા બાદ વિધાનસભામાં કાયદો પસાર કરનાર ઉત્તરાખંડ પ્રથમ છે).

239. સંસદમાં કોઈપણ બિલ પર સભ્યોના મત સરખા પડે ત્યારે સ્પીકર પોતાનો ‘નિર્ણાયક મત’ (Casting Vote) આપે છે, આ જોગવાઈ કયા દેશમાંથી લેવાયેલ છે?

(A) અમેરિકા

(B) આયર્લેન્ડ

(C) બ્રિટન

(D) ઓસ્ટ્રેલિયા

• સાચો જવાબ: (C) બ્રિટન (કારણ કે સંસદીય પ્રણાલીની મોટાભાગની બાબતો બ્રિટનમાંથી જ લીધી છે).

240. ભારતના બંધારણમાં મૂળભૂત રીતે કેટલા અનુચ્છેદો, ભાગ અને અનુસૂચિઓ હતી?

(A) 395 અનુચ્છેદો, 22 ભાગ અને 8 અનુસૂચિ

(B) 448 અનુચ્છેદો, 25 ભાગ અને 12 અનુસૂચિ

(C) 390 અનુચ્છેદો, 20 ભાગ અને 10 અનુસૂચિ

(D) 395 અનુચ્છેદો, 22 ભાગ અને 12 અનુસૂચિ

• સાચો જવાબ: (A) 395 અનુચ્છેદો, 22 ભાગ અને 8 અનુસૂચિ (26 નવેમ્બર 1949 ના રોજ).

આઠમો ભાગ (240 પ્રશ્નો સુધી)