કંપની શાસનની શરૂઆત
(Beginning of Company Rule)
🔹 ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના
- 1600 ચાર્ટર: મહારાણી એલિઝાબેથ-I દ્વારા 15 વર્ષ માટે વેપાર પરવાનો.
- 1613: સુરતમાં અંગ્રેજોની પ્રથમ કોઠી સ્થપાઈ.
- સર થોમસ રો: જહાંગીર પાસેથી પરવાનો મેળવ્યો.
🔹 1726 નો ચાર્ટર
- સત્તા: કલકત્તા, મુંબઈ, મદ્રાસના ગવર્નરોને કાયદો બનાવવાની સત્તા મળી.
- ફેરફાર: પહેલાં આ સત્તા ઈંગ્લેન્ડમાં ‘બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટર્સ’ પાસે હતી.
નિયામક ધારો (Regulating Act – 1773)
- ✅ લેખિત બંધારણ: કંપની શાસન માટે પ્રથમ વાર લેખિત નિયમો.
- ✅ હોદ્દો બદલાયો: ‘બંગાળનો ગવર્નર’ ➝ ‘ગવર્નર જનરલ ઓફ બંગાળ’.(પ્રથમ G.G.: વોરન હેસ્ટિંગ્ઝ)
- ✅ સુપ્રીમ કોર્ટ (1774): કલકત્તામાં સ્થાપના. (1 મુખ્ય + 3 અન્ય જજ).મુખ્ય ન્યાયાધીશ: સર એલિઝા ઈમ્પે.
એક્ટ ઓફ સેટલમેન્ટ (1781): ગવર્નર જનરલ અને મહેસૂલી બાબતોને સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી મુક્તિ મળી.
પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ (1784)
દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ:
| કોર્ટ ઓફ ડાયરેક્ટર્સ | માત્ર વેપારી બાબતો |
| બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ | રાજકીય બાબતો (6 સભ્યો) |
- નવું નામ: કંપનીના પ્રદેશોને “બ્રિટિશ અધિકૃત ભારતીય પ્રદેશ” કહેવાયા.
- 1786 અધિનિયમ: કોર્નવોલિસને ‘વીટો પાવર’ અને સેનાપતિની સત્તા મળી.
- 1793 ચાર્ટર: કંપનીનો પરવાનો 20 વર્ષ વધાર્યો.
📅 : ચાર્ટર એક્ટ્સ (1813-1833)
1813 ચાર્ટર એક્ટ
- વેપાર એકાધિકાર સમાપ્ત (ચા અને ચીન અપવાદ).
- ભારતીય શિક્ષણ માટે 1 લાખ રૂપિયા ફાળવાયા.
1833 ચાર્ટર (સંપૂર્ણ કેન્દ્રીકરણ)
- હોદ્દો: ‘બંગાળનો G.G.’ ➝ ‘ભારતનો ગવર્નર જનરલ’ (લોર્ડ બેન્ટિક).
- કાયદા પંચ: પ્રથમ પંચ રચાયું (અધ્યક્ષ: લોર્ડ મેકોલે).
- દાસપ્રથા નાબૂદી.
🛑 : કંપની શાસનનો અંત (1853)
(The End of Company Rule)
📜 ચાર્ટર એક્ટ – 1853 (વિશેષતાઓ)
- 🏛️ બંગાળ માટે: અલગ ‘લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર’ ની નિમણૂક કરવાની સત્તા.
- 👨⚖️ સિવિલ સર્વિસ (ICS): ભારતીયો માટે પણ ખુલ્લી મુકાઈ (Open Competition).👉 1854 માં ‘મેકોલે સમિતિ’ રચાઈ.
- ⏳ કંપનીનો સમયગાળો: કોઈ નિશ્ચિત મુદત નહીં.(સંસદ ઈચ્છે ત્યાં સુધી જ પ્રદેશો રાખી શકશે.)
- 📉 ડાયરેક્ટર્સ: સંખ્યા 24 થી ઘટાડીને 18 કરવામાં આવી.
